منابع مرجع تخصصي




منابع مرجع تخصصی:
منابع مرجع تخصصی برخلاف منابع مرجع عمومی به منابعی گفته می شود که به یک موضوع یا زمینه و جنبه خاصی می پردازد. این نوع منابع مرجع معمولا مورد استفاده متخصصین ان موضوع قرار دارد و توسط همین متخصصین نوشته می شود. مانند دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی که یک نوع منبع مرجع تخصصی است و بیشتر از آن کتابداران و دانشجویان رشته کتابداری استفاده می کنند . همچنین این دایره المعارف توسط اساتید و متخصصان علم کتابداری و اطلاع رسانی نوشته شده است.
در اینجا انواع منابع مرجع تخصصی مانند موتورهای کاوش، ابرموتورها، دروازه ها، وبگاهها، وبلاگها، ویکیها، دایره المعارفها، کتابشناسی ها، نمایه ها و پایگاههای اطلاعاتی ابتدا تعریف و سپس چند نمونه از هر کدام در شکل الکترونیکی و در موضوع کتابداری معرفی می گردد.

فهرست مندرجات
1. موتورهای جستجوی وب
2. ابرموتورهای جستجو
3. پورتال
4. وب سایت
5. وبلاگ
6. ویکی
7. دایره المعارف ( دانشنامه)
8. لغت نامه یا فرهنگ
9. راهنما
10. پایگاه اطلاعاتی



انواع منابع مرجع تخصصی الکترونیکی:

موتورهاي جستجوی وب (جویشگر، موتور کاوش) یا Search Engine

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. اجزای هر موتور جستجو
3. رتبه بندی صفحات وب توسط موتورهای جستجو
4. مزایا و معایب راهنماها نسبت به موتورهای کاوش
5. انواع موتورهای جستجو
6. ابرموتورهای جستجو
7. منابع

تعریف
موتورهاي جستجو برنامه‌هاي خودكاري هستند كه هيچ‌گونه وابستگي به نيروي انساني ندارند. به تعبير ديگر، كليه فرايندهاي جست‌وجو، شناسايي، و جمع‌آوري اطلاعات در اينترنت توسط ماشين صورت مي‌گيرد.( دایره المعارف کتابداری انلاین)
در فرهنگ رایانه موتور جستجو به برنامه ای گفته می شود که کلامات کلیدی را در یک سند یا بانک اطلاعاتی جستجو و برای کاربر نمایش می دهد. و در اینترنت نیز به برنامه ای گفته می شود که کلامات کلیدی را در فایلها و مدارک وب جهانی، گروههای خبری، منوهای گوفر و ارشیو های FTP جستجو می کند. برخی از موتورهای جستجو فقط یک پایگاه وب را در اینترنت جستجو می کند و می توان گفت که موتور جستجوی اختصاصی آن وبگاه است. اما برخی دیگر محتویات وبگاههای زیادتری را جستجو و نگهداری می کند. کاربران با جستجو در پایگاه این موتور جستجو می توانند به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند.

هر موتور كاوش داراي سه جزء اصلي است كه فرايند جست‌وجو و بازيابي اطلاعات از طريق ارتباط ميان آنها انجام مي‌پذيرد. اين سه جزء عبارتند از:
1. روبات‌ها. روبات‌ها، عنكبوت‌ها ، يا خزنده‌ها برنامه‌هاي خودكاري هستند كه به‌طور پيوسته در فواصل زماني معيّن (بنابر سياست موتور كاوش) به جست‌وجوي صفحات وب در اينترنت مي‌پردازند و کلیدواژه ها و نشانی صفحات وب را در پايگاه خود نمايه مي‌كنند. موتورهاي جستجو، بنا بر سياستهای خود، ممكن است متن كامل ،بخشي از صفحه وب ، چند خط اول هر صفحه و یا صرفا عنوان هر صفحه را در پايگاه خود نمايه كنند.
2. پايگاه اطلاعاتي يا نمايه موتور جستجو. پايگاه اطلاعاتي يا نمايه موتور جستجو، شامل كليدواژه‌هاي مختلف نيز نشاني دسترسي به آنها در شبكه جهاني وب است. در برخي موارد، پايگاه اطلاعاتي موتور كاوش ممكن است فقط اطلاعات توصيفي مختصري از صفحه وب را ارائه دهد يا 10 يا 100 سطر اول يك سايت را در پايگاه خود نمايه كند.
يكي از رايج‌ترين شيوه‌هاي گزينش كليدواژه‌ها توسط موتورهاي كاوش معيار تعداد دفعات تكرار كلمات و محل حضور آنها است. مثلا فقط کلیدواژه هایی که در عنوان و یا 10 سطر اول صفحه وجود دارد را نمایه می کنند. وقتی کاربر کلیدواژه ای را در محیط وب جستجو می کند، موتور جستجو آن کلیدواژه را در پایگاه اطلاعاتی یا نمایه خود جستجو می کند نه در محیط وب سپس نتیجه برای کاربر بر روی صفحه رایانه نمایش داده می شود.
3. نرم‌افزار موتور جستجو . نرم‌افزار موتور جستجو در واقع واسط جست‌وجو و برنامه‌اي است كه از طريق آن مي‌توان كليدواژه‌ها را در حوزه‌هاي مختلف (نظير كليدواژه در عنوان، موضوع، نشاني در شبكه جهاني وب) وارد كرد و به كاوش اطلاعات پرداخت. نرم‌افزارهاي موتور جستجو از طريق واسط گرافيكي كاربر امكان برقراري ارتباط ميان كليدواژه‌هاي جست‌وجو، اطلاعات نمايه‌شده در پايگاه، و سرانجام نمايش نتايج جست‌وجو بر روي صفحه رايانه را فراهم مي‌سازند.

رتبه بندی صفحات وب توسط موتورهای جستجو
وقتی شما از یک موتور جستجو چیزی را درخواست می کنید، تقریبا بلافاصله این جستجو از میان میلیونها صفحه صورت می گیرد و مرتب می شود. بطوری که مربوط ترین انها نسبت به موضوع درخواست شما رتبه بالاتری را احراز می کند. البته نباید تصور شود که موتورهای کاوش همیشه نتایج درست و مرتبطی را برای کاربر جستجو می کنند. طبیعتا در بین نتایج بازیابی شده موارد نامربوط نیز وجود دارد که کاربر باید جستجوی دقیقتری را انجام دهد تا به نتایج دلخواهش دست یابد. اصولا موتورهای کاوش رتبه بندی صفحات بازیابی شده را بر اساس الگوریتم های خاصی انجام می دهد. این الگوریتمها تقریبا اختصاصی و سری می باشند. اما به هر حال قوانین زیر برای رتبه بندی نتایج جستجوی آنها وجود دارد:
مکان و بسامد
یکی از قوانین اصلی در الگوریتمهای رتبه بندی موقعیت و بسامد یعنی تعداد تکرار واژه هایی است که در صفحه مورد استفاده قرار گرفته است که بطور خلاصه روش مکان-بسامد (Location/Frequency Methode) نامیده می شود. موتورهای کاوش صفحاتی را جستجو می کند که کلمه مورد نظر در عنوان آن صفحه موجود باشد. همچنين به دنبال واژه مورد نظر در بالای صفحات و يا در آغاز بندها (پاراگراف‌ها) هستند. آنها فرض می‌کنند که صفحاتی که حاوی آن واژه در بالای خود و يا در آغاز بندها و عناوين باشند به نتيجه مورد نظر شما مربوط‌تر هستند.
بسامد عامل بزرگ و مهم ديگری است که جویشگرها از طريق آن صفحات مربوط را شناسايی می‌نمايند. جویشگرها صفحات را تجزيه کرده و با توجه به تکرار واژه‌ای در صفحه متوجه می‌شوند که آن واژه نسبت به ديگر واژه‌ها اهميت بيش‌تری در آن صفحه دارد و آن صفحه را در درجه بالاتری نسبت به صفحات ديگر قرار می‌دهند.
چگونگی کارکرد دقيق جویشگرها درباره روش‌هايی از قبيل مکان-تکرار فاش نمی‌شود و هر جویشگري روش ویژهٔ خود را دنبال می‌کند. به همين دليل است که وقتی شما واژه‌های همانندی را در موتورهای متفاوت جستجو می‌کنيد، به نتايج متفاوتی می‌رسيد. الگوریتم‌های اولیه جویشگرهای معتبر و بزرگ همچنان محرمانه نگهداری می شوند. برخی جویشگرها نسبت به برخی ديگر صفحات بيشتری را فهرست کرده‌اند. نتيجه اين خواهد شد که هيچ جویشگري نتيجه جستجوی مشترکی با موتور ديگر نخواهد داشت و شما نتايج متفاوتی را از آن‌ها دريافت می‌کنيد. جویشگرها همچنين ممکن است که برخي از صفحات را از فهرست خود حذف کنند البته به شرطی که آن صفحات با هرزنامه (Spam) شدن سعی در گول زدن جویشگرها داشته باشند. فرستادن هرزنامه (Spamming) روشی است که برخی از صفحات برای احراز رتبه بالاتر در جویشگرها در پيش می‌گيرند و آن به اين صورت است که با تکرار بيش از حد واژه‌ها و یا بزرگ نوشتن یا بسیار ریز نوشتن متنها بطور عمدی كوشش در بر هم زدن تعادل و در نتيجه فريب جویشگرها دارند. آنها سعی دارند که با افزايش عامل تکرار، در رتبه بالاتری قرار بگيرند. البته آنگونه که گفته شد تعداد تکرارها اگر از حد و اندازه خاصی فراتر رود نتیجه معکوس می‌دهد. جویشگرها راه‌های متنوعی برای جلوگيری از فرستادن هرزنامه دارند و در اين راه از گزارش‌های کاربران خود نيز بهره می‌برند.
امروزه بهینه سازی سایتهای اینترنتی برای موتورهای جستجو یکی از مهمترین روشهای جلب بازدید کننده به سایت است.

انواع موتورهای جستجو دراینترنت
1. موتورهای جستجوی پيمايشی
موتورهای جستجوی پيمايشی (Crawler-Based Search Engines) مانند گوگل فهرست خود را بصورت خودکار تشکيل می‌دهند. آنها وب را پيمايش کرده، اطلاعاتی را ذخیره می‌کنند، سپس کاربران از میان این اطلاعات ذخیره شده، آنچه را که می‌خواهند جستجو می‌کنند. موتورهای جستجوی پیمایشی تغییرات صفحات وب را بطور خودکار شناسایی کرده و سپس این تغییرات در فهرستها اعمال می شود. عنوان، متن و ديگر عناصر صفحه، همگی در این فهرست قرار خواهند گرفت.وجه مشخصه این گروه از موتورها وجود نرم افزار موسوم به SPIDER در آن‌هاست. این نرم افزار اطلاعات جمع اوری شده را برای تجزیه و تحلیل به بانک اطلاعاتی موتور کاوش تحویل می دهد.
2. موتورهای جستجوی غیر خودکار یا فهرست های دست نویس شده
فهرست‌های دست‌نویس‌شده يا (Human-Powered Directories) مانند فهرست بازی (Open Directory) مانند Dmoz وابسته به کاربرانی است که آن را تکميل می‌کنند. شما صفحه مورد نظر را به همراه توضيحی كوتاه در فهرست ثبت می‌کنيد يا اين کار توسط ويراستارهايی که برای آن فهرست در نظر گرفته شده، انجام می‌شود. عمل جستجو در اين حالت تنها بر روی توضيحات ثبت شده صورت می‌گيرد و در صورت تغيير روی صفحه وب، روی فهرست تغييری به وجود نخواهد آورد. چيزهايی که برای بهبود يک فهرست‌بندی در يک موتور جستجو مفيد هستند، تأثيری بر بهبود فهرست‌بندی يک دايرکتوری ندارند. تنها استثناء اين است که يک سايت خوب با پايگاه داده‌ای با محتوای خوب شانس بيشتری نسبت به يک سايت با پايگاه داده ضعيف دارد. البته در مورد موتورهای جستجوی مشهور مانند گوگل و یاهو، یک مولفه دیگر هم برای بهبود فهرست‌بندی وجود دارد که کمک مالی (یا به اصطلاح اسپانسر) است، یعنی وب‌گاه‌هایی که مایل به بهبود مکان وب‌گاه خود در فهرست بندی هستند، می توانند با پرداخت پول به این موتورهای جستجو به هدف خود برسند.
3. موتورهای جستجوی ترکیبی با نتایج مختلف
به موتورهايی گفته می‌شود که هر دو حالت را در کنار هم نمايش می‌دهند. غالباً، يک موتور جستجوی ترکيبی در صورت نمايش نتيجه جستجو از هر يک از دسته‌های فوق، نتايج حاصل از دسته ديگر را هم مورد توجه قرار می‌دهد. مثلاً موتور جستجوی ام.اس.ان (MSN) بيشتر نتايج حاصل از فهرست‌های تکميل‌دستی را نشان می‌دهد اما در کنار آن نيم نگاهی هم به نتايج حاصل از جستجوی پيمايشی دارد.
اَبَرموتورهاي كاوش
ابرموتورهاي جستجو يا به زبان ديگر موتورهاي جستجوي مادر تركيبي از چند موتور جستجو هستند كه به طور همزمان به جستجو دربارة يك موضوع در چند موتور جستجو مثلAltavista و google و غيره مي پردازند اين ابزارها خودشان مستقيماً به جستجوي منابع و صفحات در اينترنت نمي پردازند بلكه به طور همزمان در پايگاه چندين موتور جستجو به كاوش مي پردازند. به عبارت ديگر ابر موتورهاي جستجوموضوع و يا سئوال مورد جستجوي كاربر را به چند موتور جستجو ارسال كرده و نتايج يافته ها را از تمام داده پايگاههاي آنها بازيابي مي كند. در واقع ابر موتورهاي جستجو داراي پايگاه اطلاعاتي خاص خود نبوده و به گردآوري اطلاعات، بررسي، طبقه بندي و نمايه سازي صفحات وب نمي پردازند، بلكه به طور همزمان امكان جستجوي سريع را در چندين موتور كاوش فراهم مي سازند.
کرده و نتیجه حاصله را نمایش می دهد. البته روش و راهکار مشخص و یکسانی برای ترکیب نتایج حاصله از موتورهای کاوش پایه مانند یاهو که یک موتور پایه برای داگ پایل است، وجود ندارد. باید گفت که داگ پایل قابلیت جستجو به هه زبانه را ندارد و فقط می تواند کلمات انگلیسی را پیدا کند.
نظريه‌اي كه در مورد اَبَرموتورهاي كاوش صادق است اين است كه "اگر استفاده از يك موتور كاوش خوب است، پس استفاده از چند موتور كاوش بهتر است". با اينكه جست‌وجوي همزمان و يكپارچه در چند موتور كاوش ممكن است از لحاظ افزايش جامعيت و صرفه‌جويي در زمان جست‌وجو مزيت به‌شمار آيد و وسوسه‌انگيز به‌نظر برسد، در بسياري از موارد استفاده نابجا از اَبَرموتورهاي كاوش ممكن است سبب سردرگمي و غرق شدن در هزاران پيوند بازيابي‌شده به صفحات وب گردد؛ كه در اين صورت، استفاده‌كننده حتي فرصت مرور اجمالي آنها را هم نخواهد داشت. به‌طور مثال، از طريق ابرموتور كاوش متاكرالر ، مي‌توان از طريق واسط جست‌وجوي واحد،
به‌طور همزمان در پايگاه 13 موتور كاوش منفرد به جست‌وجو پرداخت.

از مشهورترين ابر موتورهاي جستجو مي توان به موارد زير اشاره كرد.

1. mamma: ( WWW.mamma.com )
2. meta crawler : ( WWW.metacrawler.com )
3. Dogpile : ( WWW.Dogpile.com )
4. profusion : ( WWW.profusion.com )
5. Ask jeeves: ( WWW.Aslkjeeves.com )



منابع
1. ابزارهای کاوش اینترنت- مجله الکترونیکی مرکز مدارک علمی ایران- شماره سوم ، دوره اول-
2. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
3. ویکی پدیا فارسی



دروازه ها یا پورتال ها
سایتی را می توان پرتال نامید که بتواند اطلاعات و امکانات زیادی در اختیار کاربر بگذارد تا نیاز های کاربر برطرف شود. این اطلاعات ممکن است شامل هر چیزی شوند به عنوان مثال کاریابی ، معرفی سایت های دیگر ، اخبار، خدمات دهی از جمله ایمیل ، اطلاعات معاملات بورسی و غیره. نمونه این یک سایت که می توان آن را پرتال نامید سایت Yahoo! است.
پرتال اصلی سازمان محلی برای ارائه متمرکز اطلاعات سازمان، کنترل مرکزی زیرسایت‌ها و در عین‌حال آرشیوی جهت دسترسی یکپارچه و مجتمع به اطلاعاتی از قبیل آرشیو اخبار و سایر مستندات می‌باشد. قوانین اطلاع‌رسانی و حوزه عملکرد کاربران و مسئولین پرتال‌ها و همچنین ارتباطات میان آنها، از طریق پرتال مرکزی قابل تعریف و کنترل می‌باشد.
معمولا مدیر پرتال می‌تواند سایت‌های زیر مجموعه را بسته به امکانات و تنظیمات موردنظر تولید نموده و در مواقع لزوم ساختار آنها را گسترش دهد. این سایت‌ها که می‌توانند توسط مسئولین مربوطه به‌صورت مستقل نگهداری، به‌روزرسانی و مدیریت ‌شوند، دارای یکپارچگی مرکزی اطلاعات و نظام واحد کاربری هستند. این پرتال‌ها با تعاریفی که از قوانین و اهداف سازمان و زیرمجموعه‌های آن استخراج می‌گردد، با هم در تعامل اطلاعاتی بوده و مستقیماً و یا به‌صورت گروهی با پرتال مرکزی و پرتال واحدهای هم‌عرض در ارتباط هستند. با استفاده از امکانات اكثر پرتال‌ها می‌توان در کنار حفظ استقلال کاری هر پرتال، با در نظر گرفتن پیوستگی اطلاعاتی، پرتال‌های متعددی را راه‌اندازی نموده و در اختیار مخاطبین قرار داد. مولد پرتال با هدف ارائه بستری مناسب و کارآمد برای تعاملات یک سازمان با مخاطبین حقیقی و حقوقی طراحی و ارائه مي‌شود. این مجموعه‌ها نگاه نوینی به مدیریت جامع اطلاعات تولید شده در سطح سازمان داشته و درگاهی مناسب جهت انجام تعاملات اداری با مخاطبین می‌باشد.
اما سایتی مانند یاهو را پرتال وب گویند ولی نوع دیگری از پرتال داریم به نام پرتال محدود شده. این گونه سایت ها تمامی نیاز های کاربر را در مورد یک موضوع خاص بر آورده می کنند . به عنوان مثال middleware تمامی نیاز های کاربران را در ضمینه سخت افزاری برطرف نموده و راهنمای کاملی است برای تمامی موضوعات مرتبط با این حوزه و تمامی شرکت های تولید کننده را تحت پوشش قرار می دهد.

به وسیله پورتال ساده ترین کاربران اینترنت با رجوع به آن بتوانند به راحتی از سرویس های متداول در اینترنت بهره مند شوند و یا اطلاعات مورد نیاز خود در را بدست آورند ". هریک از این کلمات دقیقا نشان دهنده ویژگی خاصی از پورتال هستند :
مکان : در اکثر موارد پورتال به عنوان یک وب سایت با ویژگی های خاص شناخته می شود. این وب سایت می تواند یک واسط (Interface) بین کاربران و تعدادی وب سایت زیر مجموعه پورتال باشد و یا اینکه به عنوان وب سایتی واسط، بین کاربران و اینترنت قرار گیرد. اما تعاریفی نیز وجود دارند که مستقیما از لغت وب سایت استفاده نکرده در این مورد سکوت می کنند : "پورتال دروازه ای است به سایتهای دیگر " و یا "پورتال نقطه ورود کاربران به اینترنت است " .
طبق تعاریف مختلفی که شده است ، پورتال را می توان یک مرکز ارائه خدمات و اطلاعات اینترنتی دانست که بر چهار پایه اصلی استوار است:
1. انطباق پذیری (Customization )
2. اختصاصی کردن ( Personalization )
3. یکپارچگی (Integration)
4. پشتیبانی انجمنهای اینترنتی (Communities Online)
یکی از مهمترین مفاهیم پورتال، محتوا می باشد. محتوا را می توان در حالت کلی هر شئی الکترونیکی، اعم از اسناد HML/HTML، تصاویر، صدا و هر چیزی که به صورت الکترونیکی ارائه شده باشد،دانست. اعمالی را که پورتال روی محتوا انجام می دهد، میتوان به چهار گروه کلی تقسیم بندی کرد:
1. متمرکز کردن
جمع آوری اطلاعات و خدمات از منابع متعدد و توزیع شده به طریقی قابل توجه و معنی دار
2. اختصاصی کردن
اختصاصی کردن پروسه ای است که از طرف پورتال برای نمایش اطلاعات به کاربران بر اساس نیازهای انان اجرا می شود. این مقوله نیازمند وجود Content Metadata ( یعنی اطلاعاتی در مورد اطلاعات موجود در سایت) است که نقش هر کدام از کاربران راُ به علاوه حقوق دسترسی آڼها مشخص می کندږ
3. توصیه و معرفی کردن محتوا ( Recommendation)
هنګامی که یک نرم افزار از اطلاعاتی که در مورد شما می داند، برای پیشنهاد کردن اطلاعات و یا خدمات جدید استفاده می کند، آن را یک سیستم Recommender می نامیم. پورتال می تواند بر اساس علاقمندیهای یک کاربر و یا اطلاعاتی که در مورد او می داند، مطالب مناسب را در اختیار او قرار دهد. این مهم می تواند حتی از طریق دنبال کردن موضوعات مورد علاقه کاربر صورت گیرد.
4. گلچین کردن و خلاصه کردن مطالب ( Excerpt Contec)
پورتال می تواند به صورت اتوماتیک مطالب را خلاصه نموده، در اختیار کاربر قرار دهد. به عنوان مثال کلمات کلیدی یک مقاله می تواند برای جستجوی آن مورد استفاده قرار گیرد.
شاید بتوان از یاهو به عنوان کاملترین پورتالی که تا به حال ساخته شده است نام برد. بنا به آنچه در بالا آورده شده است، تفاوتهای اساسی میان یک وب سایت و یک پورتال وجود دارد. مهمترین این موارد در زیر به صورت خلاصه آورده شده است:
1. پورتال به صورت دروازه ورود به یک بانک اطلاعاتی است. آ«چه که مهم است، آن است که پورتال همواره ما را به سایتها یا پورتالهای دیگر راهنمایی می کند و به خودی خود تها یک راهنما است. برای همین است که در بعضی ازموارد به پورتالها، Yellow Page Internet می گوییم. در حالی که یک وبسایت می تواند حاوی مقدار زیادی اطلاعات باشد که فقط بر روی آن وبسایت قابل دسترسی است. ممکن است ، وبسایت از امکاناتی مشابه یک پورتال برای جستجو و مدیریت داده ها استفاده نماید، اما آنچه که مهم است آن است که این داده ها عموما بر روی پایگاه داده های خود سایت قرار دارند.
2. پورتال عموما حافی مطالبی است که جنبه اطلاعات عمومی دارد. داده هایی که از منابع مختلف بر روي يک پورتال جمع آوري مي شوند، معمولا داراي پراکندگي فراواني هستند. به همين علت، در بسياري از پورتال ها، ابزارهايي مانند Directory قرار داده مي شود تا اين اطلاعات را طبقه بندي نمايد. از سوي ديگر داده هاي قرار داده شده بر روي يک وب سايت، اولا" از منابع محدودتري تامين مي شوند و ثانيا" داراي پراکندگي زيادي نبوده، حول يک محور و موضوع مشخص دور می زند.
3. پورتال يک سيستم کاربر محور است. به اين معني که تمام امکانات پورتال بر اين اساس پيش بيني شده است تا جوابگوي نياز هاي کاربران با سلايق، علاقمنديها، سنين و رده هاي کاري متفاوت باشد. امکاناتي مثل پست الکترونيکي، Chat، انجمنهاي اينترنتي و ... همه براي آن است که کاربران را به هر شکل ممکن به پورتال دعوت نمايد. در حاليکه يک وب سايت،يک سيستم Subjective يا موضوع محور است. درست است در هر وب سايت، امکاناتي براي کاربران مختلف پيش بيني مي شود، اما بايد به اين نکته توجه داشت که کاربري که با يک وب سايت کار ميکند بايد به شکلي به موضوع وب سايت مرتبط يا علاقمند باشد.
4. یکی از مهمترنی جنبه های تفاوت بین پورتال و وب سایت جنبه اقتصادی آن است. پورتال ها عموما برای کسب درآمد ساخته شده اند. بیشتر پورتال ها درآمدهای خود را از طریق تبلیغات کسب می کنند.
ساده ترین کاربران : کاربرانی که به پورتال مراجعه می کنند ، لزوما کاربران حرفه ای اینترنت نیستند. پورتال این توانایی را به کاربران می دهد که حتی کم تجربه ترین آنها بتواند از اطلاعات و سرویسهای ارائه شده استفاده کند . بر حسب نوع پورتال ، کاربران آن نیز متفاوتند و شامل کاربران معمولی ، مشتریان ، تولیدکنندگان ، کارمندان سازمان و... باشند .
سرویس های متداول در اینترنت : هر وب سایتی بر حسب نوع فعالیت کاری خود ارائه دهنده سرویس خاصی است . اما یک پورتال باید توانایی ارائه سرویس های عمومی باشد نظیر سرویس پست الکترونیک رایگان ، انجمن ،تالار گفتگو ، اخبار ، نقشه های مرتبط با موضوع پورتال ، جستجو در سایتهای زیر مجموعه و اینترنت ، شخصی سازی توسط کاربر و شخصی سازی توسط پورتال(Tailoring) باشد . در پورتالهای تجاری خدمات خرید و فروش آنلاین ، ارائه کاتالوگ و سیستمهای پرداخت لحاظ می گردند .
اطلاعات مورد نیاز : یکی از ویژگی های پورتال دریافت اطلاعات از سایتهای دیگر(Content aggregation) است . پورتال تنها دریافت کننده اطلاعات است و آنها را به اشتراک می گذارد . به عبارت بهتر پورتال اطلاعاتی که در سایتها و پایگاههای مختلف وجود دارد را سازماندهی کرده و نمایش می دهد. در نظر داشته باشید که این اطلاعات باید استاندارد شده باشند .
به عبارت دیگر پورتال چهارچوبی است که اطلاعات و سرویسهای منابع مختلف را کنار یکدیگر قرار داده و تحت یک طرح امنیتی ارائه می دهد . با استفاده از پورتال می توان به یکپارچه سازی سیستمهای مجزا کمک کرده و کاربران را برای استفاده از خدمات موجود یاری داد.
منابع
1. ویکی پدیا فارسی
2. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی



وب سایت (Website)

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. تفاوت با وبلاگ
3. معیارهای ارزیابی وبسایتها
4. منابع

تعریف
مجموعه‌ای از صفحات وب است که دارای یک دامنه اینترنتی یا زیردامنه اینترنتی مشترک‌است که به آن وبگاه یا تارنما هم گفته می شود.
تفاوت با وبلاگ
1. تفاوت اساسی میان این دو وجود دارد که عبارت‌انداز: فرمت، نرم‌افزار.
2. مهم‌ترین عامل مشخص کننده یک وبلاگ از وبسایت شکل (فرمت) آن است. برای تمایز این دو از یکدیگر باید دید که آیا مطالب بدنبال هم می‌آیند؟ آیا طول آنها بطور عادی تنها چند خط یا چند بند است؟ آیا اجازه مشارکت و نظردادن به خوانندگان داده شده است؟ اما اگر دست کم پاسخ چند تا از این سوالات مثبت باشد باید گفت با یک وبنوشت روبرو هستید.
3. از دیدگاه فنی، ساده‌ترین روش برای تشخیص وبسایت از وبلاگ استفاده از نوعی ابزار ویژه برای تهیه وبلاگ است.
4. وبسایت بیش‌تر به منظور خبررسانی مورد استفاده قرار می‌گیرد در صورتی که وبلاگ یادداشت‌های شخصی است که البته بنا به سلیقهٔ شخص می‌تواند در آن اطلاع‌رسانی نیز صورت گیرد. همچنین در وبلاگ نویسنده‌ گاهی بر عقاید خود تکیه می‌کنند.
معیارهای ارزیابی وب سایت ها
وب سایتها را از جنبه های مختلف می توان ارزیابی کرد. مثلا از نظر ویژگی ظاهری، پیوند، نثر و شیوه نگارش، محتوا، سازماندهی اطلاعات و منابع، مسائل فنی، امکانات و اعتبار وبسایت وب سایت ها را ارزیابی می کنند.

منابع
1. ویکی پدیا فارسی
2. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی



وبلاگ( وب نوشت یا بلاگ )

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. واژه شناسی
3. انواع وبلاگ
4. تاریخچه وبلاگ
5. گسترش و عمومی شدن وبلاگها
6. سرویس دهندگان وبلاگها
7. وبلاگ و کتابخانه ها
8. کاربرد وبلاگ برای کتابخانه ها و کتابداران
9. منابع

تعریف
وبلاگ ، يک صفحه وب و با قابليت دستيابی عموم کاربران به آن است . وبلاگ ها ، بر اساس يک نظم خاص بهنگام و محتوی بلاگ نشاندهنده شخصيت مولف و يا مولفان آن می باشد . اولويت استقرار و يا نشر مطلب بر اساس يک ساختار زمانی شکل می گيرد. در اين حالت خوانندگان بلاگ ها همواره در ابتدا جديدترين مطلب و يا مطالب منتشر شده را مشاهده و در صورت تمايل آن را مطالعه می نمايند .
بنا به تعریف دیگر ، وبلاگ يا بلاگ، صفحه وب روزآمدشده اي است كه به عنوان يك نشريه پيوسته شناخته ميشود. اين رسانه، يك دفتر يادداشت پيوسته است كه ارسالهاي روزانه مطالب را دربرميگيرد و بيشتر شامل پيوندهايي به سايرسايتهاميباشد.وبلاگها به اعضايي ازيك جامعه اجازه ميدهند تا به آساني به تبادل اطلاعات با يكديگر بپردازند.
واحد مطالب در وبلاگ، «پست» است، در حالی که واحد مطالب در وب‌گاه صفحه (Page) است. معمولاً در انتهای هر مطلب، برچسب تاریخ و زمان، نام نویسنده و پیوند ثابت به آن یادداشت ثبت می‌شود. فاصلهٔ زمانی بین مطالب وب‌نوشت لزوماً یکسان نیست و زمان نوشته‌شدن هر مطلب به خواست نویسندهٔ وب‌نوشت بستگی دارد. مطالب نوشته شده در یک وب‌نوشت همانند محتویات یک وب‌گاه معمولی در دسترس کاربران قرار می‌گیرد. در بیشتر موارد وب‌نوشت‌ها دارای روشی برای دسترسی به بایگانی یادداشت‌ها هستند (مثلاً دسترسی به بایگانی بر حسب تاریخ یا موضوع). بعضی از وب‌نوشت‌ها امکان جستجو برای یک واژه یا عبارت خاص را در میان مطالب به کاربر می‌دهند.
واژه‌شناسی
واژهٔ Weblog اولین‌بار توسط یورن بارگر استفاده شد که یک هم‌آمیزی از دو واژهٔ Web و Log است. واژهٔ Log، واژه‌ای‌ست از ریشه واژه یونانی Logos که در قرون میانه در معنای دفتر گزارش سفر کشتی‌ها به کار میرفته‌است. Log در زبان تخصصی رایانه به پرونده‌هایی گفته می‌شود که گزارش وقایع رخ‌داده در رایانه را ثبت میکنند. بلاگ (Blog) نیز شکل کوتاه‌شده وبلاگ است.
انواع وبلاگ
به جز نوع نوشتاری وبلاگ، با گسترش روزافزون فناوری‌های اینترنتی، سیستمهای جدیدی از وبلاگ نیز گسترش پیدا کرده‌است.
در حال حاضر وبلاگ‌ها به صورتهای مختلفی مانند فوتوبلاگ، ویدئو بلاگ، فلش بلاگ، پاد کست و صدا بلاگ نیز وجود دارند.
تاریخچه وبلاگ
برخی بر اين عقيده هستند که اولين وبلاگ توسط " تيم . برنرزلی " ( مخترع وب ) ايجاد که در آن وی به سايت های جديدی که در آن زمان ايجاد و بر روی اينترنت فعال می شدند ، اشاره می نمود. دومين وبلاگ توسط "Marc Andreessen's " درNCSA ايجاد که وی نيز در آن عملياتی مشابه وبلاگ "برنرزلی " را انجام می داد. در فاصله بين سال های 1996 تا 1997 که از آن به عنوان " انفجار وب " ، نام برده می شود ، چندين وبلاگ جديد ديگر نيز ايجاد گرديد . از وبلاگ های اوليه می توان به وبلاگ متعلق به Dave Winer اخبار مربوط Scripting ، وبلاگ Barger و Cameron Barrett ، اشاره نمود . محتويات وبلاگ های اوليه اغلب شامل مجموعه ای از لينک ها و توضيحاتی بود که متناسب با علاقه نويسنده ، ايجاد می گرديد. در ادامه وبلاگ نويسان ، علاقه مند به ايجاد وبلاگ هائی شدند که در آن مطالبی را درج می نمودند که خود تمايل به خواندن آن را در آينده داشتند ( نظير دفترچه خاطرات شخصی ) . بدين ترتيب ، وبلاگ ها دارای شخصيتی خاص برای خود شدند که اين شخصيت را مستقيما" از مولف خود به ارث می بردند .
در آغاز سال ۱۹۹۹ ۲۳ وبلاگ در اینترنت وجود داشت و در عرض چند ماه تعداد آن‌ها به میلیون‌ها وبلاگ رسید .
در ایران نخستین وبلاگ را سلمان جریری در ۱۶ شهریور ۱۳۸۰ ایجاد کرد و موج وبلاگ‌نویسی با انتشار راهنمای ساخت وبلاگ توسط حسین درخشان در ایران آغاز شد و در سال اول حدود ۱۰۰ وبلاگ ایجاد شد و سال‌های بعدی با ایجاد سرویس‌های پرشین بلاگ، بلاگ اسکای و بلاگفا به ده‌ها هزار رسید.
در میان افغانان نخستین وبلاگ را ضیا افضلی به نام «غزل امروز افغانستان» از کانادا نوشته‌است. نخستین وبلاگی که از داخل افغانستان نوشته شده‌است را عزیزالله حکیمی ایجاد کرد.
گسترش و عمومی شدن وبلاگ ها
اکثر وبلاگ های اوليه توسط طراحان وب و نرم افزار و به عنوان يک فعاليت جانبی که در منزل دنبال می نمودند ، ايجاد و محتوی و ماهيت اطلاعاتی آنان در رابطه با توانمندی و پتانسيل های فن آوری هائی بود که در آن زمان يکی پس از ديگری مطرح می شدند . تعداد وبلاگ ها در ابتدا بسيار اندک و محدود بود تا اين که در سال 1999 با راه اندازی چندين سرويس رايگان و يا ارزان قيمت دررابطه با وبلاگ و وبلاگ نويسی ، تعداد آنان رو به افزايش نهاد . سرويس هائی نظير : Pitas, Livejournal ، Blogger و EditThisPage?.com ، نمونه هائی در اين زمينه می باشند . استفاده از سرويس های فوق،مستلزم دانش فنی بالائی نبود و علاقه مندان به ايجاد وبلاگ می توانستند به سرعت اقدام به ايجاد وبلاگ مورد نظر خود نمايند .
تا اواسط سال 2000 ، بيش از يکهزار وبلاگ ايجاد و اين رقم تا اواسط سال 2002 به بيش از نيم ميليون رسيد. بر اساس آمار موجود، تعداد وبلاگ های ايجا د شده توسط سيستم های وبلاگ نويسی به بيش از چندصدهزار رسيده و هر چهل ثانيه يک وبلاگ جديد ، ايجاد می گردد
يکی از مهمترين تحولات مهم در ارتباط با وبلاگ ها ، تبديل آن به يک رسانه محاوره ای بود. تعداد زيادی از مولفين و نويسندگان وبلاگ ها از وبلاگ خود برای بحث در ارتباط با موضوعات مورد علاقه و يا موضوعات گفته شده توسط ساير نويسندگان در وبلاگ های ديگر استفاده و با بکارگيری لينک های متعدد،امکان دنبال نمودن مباحث مورد نظر را در اختيار خوانند گان قرار می دهند. بدين ترتيت ، خوانند گان علاقه مند ، می توانستند در مباحثه مورد نظر شرکت و علاوه بر آگاهی از ساير ديدگاههای موجود ، نقطه نظرات خود را بيان و يا شخصا" اقدام به ايجاد وبلاگ و دنبال نمودن مباحث مورد نظر در وبلاگ خود نمايند .
سرویس دهندگان وبلاگ
www.blogfa.com
www.persianblog.com
www.blogsky.com
www.blogspot.com
www.easyjournal.com
وبلاگ و کتابخانه ها
وبلاگها سريع جاي خود را دركتابخانه ها پيدا كردند؛ هرچند هنوز به طوردقيق مشخص نيست كه چه مقدار وبلاگ كتابداري وجود دارد . برخي كتابخانه ها هستند كه دروب سايت خود داراي وبلاگ به عنوان يك ضميمه هستند.كتابداران بسياري هم به انتشار وبلاگهاي خود اقدام كرده اند.دنياي كتابداري و اطلاع رساني صاحب صدها وبلاگ است كه به انعكاس موضوعات متنوع درزمينه كتابخانه ها و كتابداري و اطلاع می پردازند.
در زیر می توانید با چند وبلاگ در زمینه کتابداری آشنا شوید:

http://www.libdex.com/weblogs.html
اين وبلاگ، مجموعه اي ازوبلاگهاي كتابداري و اطلاع رساني را درخود جاي داده و آنها را سياهه نموده است.
http://www.blogwithoutalibrary.net
اين وبلاگ به ارائه مطالبي ميپردازد كه درآن بيان ميشود كه كتابخانه ها به وسيله وبلاگها چه كاري ميتوانند صورت دهند.
http://catalogablog.blogspot.com
اين وبلاگ، مسائل مربوط به فهرست نويسي و رده بندي و موضوعات مرتبط با آنها را دربر ميگيرد.
http://www.librarystuff.net
اين وبلاگ، يكي از فعالترين وبلاگهاي كتابداري و اطلاع رساني ميباشد كه جهت روزآمد نگهداشتن دانش كتابداران و توسعه حرفه كتابداري و اطلاع رساني به فعاليت و ارائه مطالب و منابع تازه ميپردازد.
http://askalibrarian.blogspot.com
اين وبلاگ متعلق به يك كتابدار مرجع ميباشد كه به انعكاس برخوردهايي كه با مراجعه كنندگان مختلف خود داشته است ميپردازد و گاهي ازكاربران و مخاطبان وبلاگ خود درباره اين برخوردها نظرخواهي ميكند.
www.afg-library.blogfa.com
این وبلاگ نیز نخستین وبلاگ کتابداران افغانستان است که به اوضاع کتابداری، کتابخانه ها، نشر کتاب و سایر مسائل مرتبط در افغانستان می پردازد.

كاربردهای وبلاگ برای كتابخانه و كتابداران
• معرفی اهداف ومقاصد کتابخانه
 راهنمايي كاربران به منابع اطلاعاتی مفيد درباره کتاب و دنیای کتابخانه ها
• ارائه اخبار در مورد فعالیتها و وقایع ملی، محل در حوزه کتاب و دنیای کتابخانه ها و ...
• بیان خدمات كتابداري و اطلاع رساني کتابخانه
تقاضاي بازخورد يا نظرات از استفاده کنندگان در مورد سرویس های کتابخانه برای مدیریت بهتر کتابخانه
• انتشار نقد کتاب و نقد محتوایی وظاهری مواد کتابخانه ای کتابخانه
• ایجاد امکانی برای ارتباط بین اعضا وکارکنان کتابخانه
• پاسخ گویی به سئوالات اعضا
• انتشار اطلاعیه های مهم کتابخانه (ساعات کار و..)
• انتشار اطلاعیه های تبریک وتسلیت در مورد کارکنان واعضا
• انتشار لیست تازه های کتابخانه
• انتشار تصاویری از بخش های مختلف کتابخانه
• آموزش اعضا برای استفاده بهتر از کتابخانه
• ارائه لینک های سایتهای کتابداری واطلاع رسانی وکتابخانه ها
• ارائه آخرین اخبار درخصوص کتابداری واطلاع رسانی
• ارائه اطلاعات طبقه بندی شده مانند چکیده پایان نامه های کتابداری و..
• انتشار گزارش جلسات وهمایش های کتابداری واطلاع رسانی
• نقد و بررسی مسائل حقوقی وصنفی حرفه کتابداری واطلاع رسانی
منابع
1. نسیم فکرت. افغانستان و وبلاگ. جدید آنلاین
2. الهه طاهریان ریزی و دیگران، آشنایی با وبلاگ، تهران: طاهریان، ۲۳۲ صفحه، چاپ اول، ۱۳۸۳.
3. راهنمای آسان وبلاگ‌نویسی، داریوش فرسایی
4. داود محمدی فرد، وبلاگ برای کتابداران واطلاع رسانان: تهران، چاپار، 1387.
5. ویکی پدیا فارسی
6. وبلاگ امیر رضا اصنافی
7. وبلاگ مجید آنلاین



ویکی

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. مزایای ویکی ها
3. برخی از ویکی های فارسی
4. معرفی ویکی پدیا
5. منابع

تعریف
ويکي به انواعي از وبگاه‌ها گفته مي شود که به تمامي بازديد کنندگانش، بعضي اوقات حتي بدون نياز به ثبت نام در وبگاه، اجازهٔ ويرايش، افزودن يا حذف مطالب را مي‌دهد، گفته مي‌شود. همچنين به برنامه‌هاي کامپيوتري که برپايي چنين وبگاه‌هايي را ممکن مي‌سازند نیز ويکي گفته مي‌شود.
اولين ويکي ايجاد شده در اينترنت، در سال ۱۹۹۵ توسطوارد کانينگهام و با نام ويکي‌ويکي‌وب ايجاد شد.
کلمهٔ ويکي‌ويکي که در نام اين سايت به کار رفته‌بود الهام گرفته از نام يکي از خطوط اتوبوس‌راني در هاوايي بود. (عبارت WikiWiki? در زبان مردمان هاوایی به معنی «بدو بدو» است.)
ويکي‌ها به کاربران اين اجازه را مي‌دهند که بدون دانش برنامه‌نويسي اقدام به ايجاد صفحات وب درباره موضوعات مختلف بکنند. براي اين منظور ويکي‌ها از قراردادهاي ساده‌ تري براي اصلاح ظاهر متوني که در ويکي گذاشته مي‌شوند استفاده مي‌کنند، که اين قواعد در هر ويکي متفاوت با ديگري است.
يکي ديگر از مزاياي ويکي‌ها آن است که هر تغيير در صفحات ثبت مي‌شود، و صفحات قابل بازگرداندن به وضعيت قبل از تغيير هستند. هم‌چنين بسياري از ويکي‌ها (نظيرويکي‌پديا) اين امکان را براي کاربران فراهم مي‌کنند که محتواي يک صفحه را قبل و بعد از اعمال چندين مرحله تغيير مقايسه کنند
مزایای ویکی‌ها
ویکی‌ها به کاربران این اجازه را می‌دهند که بدون دانش برنامه‌نویسی برای وب اقدام به ایجاد صفحات اینترنتی درباره موضوعات مختلف بکنند. برای این منظور ویکی‌ها از قراردادهای ساده‌تری برای اصلاح ظاهر متونی که در ویکی گذاشته می‌شوند استفاده می‌کنند، که این قواعد در هر ویکی متفاوت با دیگری است.
یکی دیگر از مزایای ویکی‌ها آن است که هر تغییر در صفحات ثبت می‌شود، و صفحات قابل بازگرداندن به وضعیت قبل از تغییر هستند. هم‌چنین بسیاری از ویکی‌ها (نظیر ویکی‌پدیا) این امکان را برای کاربران فراهم می‌کنند که محتوای یک صفحه را قبل و بعد از اعمال چندین مرحله تغییر مقایسه کنند.
ویژگی جالبی که به صورتهای مختلف در ویکی ها دیده میشود، قابلیت پیوند خودکار به نوشته تایپ شده است، چه آن نوشته موجود باشد چه نه. در ویکی پدیای روبروی شما، متن های به صورت ویکی پدیا پیوند خودکار میشوند و اگر صفحه مربوط به متن موجود نباشد، پیوند با رنگ قرمز نمایش داده میشود.
ویکی و زبان فارسی
در چهارچوب پروژه‌های چندزبانه شرکت ویکی‌مدیا در زبان فارسی هم از روش ویکی استفاده شده. برخی از پروژه‌های ویکی فارسی از این قرارند:
ویکی پدیا
ویکی نسک
ویکی گفتاورد
ویکی نبشته

معرفی ویکی پدیا فارسی

ویکی پیدیا یک دانشنامه چند زبانه است که توسط داوطلبان از سراسر دنیا و با پشتیبانی" بنیاد غیر انتفاعی ویکی میدیا" 3 نوشته می شود. این دانشنامه دارای نشریاتی به 100 زبان، از جمله زبان فارسی، می باشد که به طور دائم و توسط نویسندگان داوطلب اش مرورو تصحیح می شوند. ویکی پیدیا که صفحه اصلی آن شامل بخش های اخبارروز، تاریخ و همچنین اطلاعات جامع و منظم در قالب اطلس جغرافیائی می باشد،
مدخل هاي ويكي پديا طبق مدخل هاي سالنامه ها، فرهنگ هاي جغرافيايي و رخدادهاي روز است. هدف آن انتشار جهاني يك دانش نامه رايگان به تمامي زبان هاي زنده دنياست.ويكي پديا از پايان آوريل ٢٠٠٧ تاكنون، يكي از ١٠ وبگاه برتر جهان از لحاظ شمار بازديدكنندگان است كه بيش از نيمي از بازديدها به ويكي پدياي انگليسي مربوط مي شود و تا اين تاريخ تقريبا داراي ٢٢٦٠٦٧١٣ صفحه است كه از اين تعداد ٧١٨٨٧٣٧ مورد، مقاله مي باشد.تعداد كل كاربران ثبت نام شده نيز تقريبا معادل ٧٠٧٢٥٧٣ نفر است كه از ميان آن ها، ٣٦٢٢ نفر مدير هستند.وضعيت ويكي پديا به عنوان يك منبع معتبر هميشه مورد اختلاف بوده است. برخي آن را به دليل توزيع رايگان، خاصيت قابل ويرايش بودن، سياست بي طرفي و گستردگي عناوين ستوده اند. از سوي ديگر به دليل آزادي ويرايش ويكي پديا، منتقدان درستي و اعتبار آن را زير سوال برده اند. همچنين ويكي پديا به سبب آسيب پذيري در برابر خراب كاري، جهت گيري نظام مند، بي ثباتي و نيز به دليل ترجيح اجماع بر اعتبار در سبك ويرايش مقالات نقد شده است.اما نتايج ٢ مطالعه علمي نشان داده كه خرابكاري عموما زودگذر است و ويكي پديا نسبتا به درستي ساير دانش نامه هاست.مقاله هاي آن تحت مجوز حق تاليف آزاد گنو قابل دسترسي است، نسخه زبان آلماني و انگليسي ويكي پديا به وسيله ديسك هاي فشرده توزيع و نسخه هاي ديگر آن روي وبگاه هاي ديگر به صورت Fork يا آينه قرار داده شده است. با رشد روزافزون اين دانش نامه گردانندگان آن در بنياد ويكي مديا چندين پروژه مشابه ديگر همچون ويكي واژه، ويكي نسك، و يكي گفتاورد و ويكي گزارش را پديد آورده اند.
مطالب آزاد
مجوز حق تاليف آزاد گنوكه مقاله هاي ويكي پديا با استفاده از آن عرضه مي شود، يكي از مجوزهاي كپي رايت است كه اجازه توزيع دوباره، توليد آثار مشتق شده و استفاده تجاري از مطالب مقاله ها را به شرط ذكر نام نويسنده و ماندن اثر تحت مجوز GFDL مي دهد. ويكي پديا تا به حال مورد استفاده رسانه ها، مراكز علمي و ديگر منابع به عنوان مرجع يا ضميمه، قرار گرفته است. سازمان هاي خبري، مقاله هاي ويكي پديا را به عنوان منبع نام برده اند، يا در گوشه صفحه وب خود، براي كسب اطلاعات بيشتر، ارجاعي به آن گذاشته اند.
زبان ها
تا پايان آ وريل ٢٠٠٧ از تعداد ٢٥١ ويرايش زباني ويكي پديا، تعداد ١٩٠ مورد از آن ها بيش از ١٠ مقاله دارد. ١٠ ويكي پديايي كه بيش از ٢٠٠ هزار مقاله دارد، به ترتيب عبارت است از: انگليسي، آلماني، فرانسوي، لهستاني، ژاپني، هلندي، ايتاليايي، پرتغالي، اسپانيايي و سوئدي، ويكي پديا تا ١٠ ارديبهشت ١٣٨٦ در برگيرنده ١٩٠ زبان با بيش از ١٠ مقاله بوده است. به طور كلي ويكي پديا داراي ٢٥١ گونه زبان ملل دنيا و بيش از ٧ ميليون مقاله است.
زبان هاي مختلف به صورت مستقل از هم كار مي كنند.
ويرايش
تقريبا هر كاربري مي تواند مقاله هاي ويكي پديا را ويرايش كند و تغييرات ايجاد كرده خود را سريع ببيند. فكر ويرايش مقاله ها بر اين اساس شكل گرفته است كه همكاري كاربران با يكديگر مي تواند در بهبود كيفيت مقاله ها در طول زمان تاثير بسزايي داشته باشد همان طور كه در توسعه نرم افزارهاي متن باز داشته است. نويسندگان آن نيازي به داشتن مدارك رسمي يا تخصص در زمينه موضوعي كه ويرايش مي كنند، ندارند. به آن ها اخطار داده مي شود كه ممكن است مقاله هاي آن ها توسط هر فردي و به هر نحوي غير منصفانه مورد ويرايش قرار گيرد.
مقاله هاي آن ها توسط هيچ شخص خاصي يا گروه تحريريه اي بازنگري نمي شود. تصميم گيري در مورد مطالب و سياست هاي ويرايشي ويكي پديا با توافق عام و راي گيري هاي تصادفي صورت مي گيرد.
ويكي پدياي فارسي يكي از پروژه هاي بنياد ويكي مدياست. ويكي پديا پروژه بزرگي است كه هدف آن ساخت دايرالمعارف هايي با محتواي آزاد با مشاركت همگان و به همه زبان هاست.اين دانش نامه فارسي فاصله هزار تا ١٠ هزار مقاله را طي ١٤ ماه طي كرد و در تاريخ ٢٩ بهمن ١٣٨٤ ( برابر با ١٨ فوريه ٢٠٠٦) با گذر از مرز ١٠ هزار به سي وهشتمين نسخه ويكي پديا تبديل شد. همچنين در تاريخ ٤ ارديبهشت ١٣٨٦ (برابر با ٢٤ آوريل ٢٠٠٧) از مرز ٢٠ هزار مقاله گذشت. در ١٢ آبان ١٣٨٦ اين دانش نامه با ٢٦ هزار و ٧٨٣ مقاله در جايگاه چهل و سوم ميان دانش نامه هاي ويكي پديا به زبان هاي گوناگون قرار گرفت. همچنين ويكي پدياي تركي، عبري و عربي نيز به ترتيب دررده هاي ١٥،٢٦ و ٣٤ قرار گرفته اند. در نتيجه ويكي پدياي فارسي از ميان زبان هايي كه به طور عمده در خاورميانه استفاده مي شود، در رده چهارم قرار مي گيرد. همه زبان هاي ويكي پديا در مجموع داراي ٩٩١/٣٧٣/٨ مقاله هستند.با اين حال از نظر عمق دانش نامه (Depth)، ويكي پدياي فارسي با داشتن انديس ١١٠ از بالاترين دانش نامه ها بوده است. انديس عمق، معياري است كه از حاصل ضرب ميانگين ويرايش براي هر مقاله در نسبت صفحات غير مقاله به مقاله ها به دست مي آيد و معياري براي ارزيابي كيفيت دانش نامه است.زبان فارسي يكي از زبان هاي نوپا ولي پويا در ويكي پديا مي باشد و توسعه اين زبان يكي از اهداف آينده ويكي پدياست. تعداد مقالات فارسي اين دانش نامه از ١٢ هزار مقاله بيشتر است ولي در مقايسه با مطالب انتشار يافته به زبان هاي ديگر، رقم قابل توجهي نيست.

چالش هاي ويكي پدياي فارسي
مهم ترين چالش هاي ويكي پدياي فارسي را مي توان به ٢ دسته كلي تقسيم كرد:
چالش هاي محيطي:
اين دسته از چالش ها به وضعيت كلي اينترنت و خط و زبان فارسي روي اينترنت مربوط مي شود. مهم ترين مشكلاتي كه در اين دسته قرار مي گيرد، عبارت است از:
پايين بودن ضريب نفوذ اينترنت و دسترسي نداشتن اكثر فارسي زبانان به اينترنت. خط و زبان فارسي: با وجود اين كه طي چند سال اخير گروه هاي مختلف از جمله شوراي عالي اطلاع رساني در خصوص خط و زبان فارسي در اينترنت فعاليت مي كنند، هنوز خط و زبان استاندارد نشده است.

كمبود محتواي فارسي معتبر:
مقدار بسيار اندكي محتواي فارسي روي وب قرار دارد. بخش عمده اي از آن در قالب خود نوشت ها در وبلاگ هاست كه قابل استناد نمي باشد.خطوط كم سرعت: پهناي باند خانگي اينترنت در ايران از سوي دولت به ١٢٨ كيلوبايت محدود شده است و علاوه بر آن عده كمي از كاربران از خطوط ADSL استفاده مي كنند.

نهادينه نشدن كپي رايت:
مسئله كپي رايت در ايران هنوز نهادينه نشده است و علاوه بر ضعف قانون، بسياري از ناشران و سايت ها نيز با مقررات آن آشنا نيستند. لذا دسترسي به اطلاعات و به ويژه عكس هاي قابل تكثير بسيار دشوار است.
چالش هاي داخلي: اين دسته از چالش ها به وضعيت ويكي پديا در كل و ويكي پدياي فارسي به طور خاص مربوط مي شود. مهم ترين مشكلات اين دسته عبارت است از:

چالش هاي عمومي ويكي پديا :
امكان ويرايش عمومي: هر چند ويژگي عمومي بودن ويكي پديا باعث رشد و گسترش آسان آن مي شود، اما اگر تعداد افراد ناآشنا با قوانين و نيز فرهنگ دانش نامه نويسي زياد باشد، اين امر مي تواند تبديل به تهديد شود. در چنين حالتي كاربران فعال و آشنا با قوانين بخش عمده اي از وقت خود را صرف اصلاح ويرايش هاي كاربران ديگر خواهند كرد.

چالش هاي خاص ويكي پدياي فارسي :
نبود رشد در سرعت ايجاد مقالات: طبق بررسي هاي ويكي پدياي انگليسي افزايش مقالات بر اساس يك روند نمايي رخ مي دهد و شتاب و سرعت افزايش مقالات هر ٢ مثبت است. اما بررسي رشد ويكي پدياي فارسي از هزار تا ١٠ هزار و از ١٠ هزار تا ٢٠ هزار نشان مي دهد كه در هر ٢ مورد حدود ١٤ ماه زمان صرف شده، يعني سرعت افزايش مقالات ثابت بوده است.فقدان ساز و كار كارآمد رفع اختلاف: در ويكي پدياي فارسي ساز و كارهاي رفع اختلاف نظير كميته هاي داوري و ميانجيگري و حتي سياست هاي مربوط به رفع اختلاف نظير سياست حل اختلاف و سياست حكميت وجود ندارد.

منابع
1. ویکی پدیا فارسی
2. وبلاگ گروهی کتابداران ایرانی



دایره العارف یا دانشنامه

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. ویژگی های دانشنامه ها
3. تاریخچه
4. انواع دانشنامه
5. برخی از دانشنامه های بزرگ در زبان فارسی

تعریف
دایره المعارف ها یا دانش نامه ها از جمله منابع مرجع می باشند که اطلاعات برگزیده اینترنت در رشته های دانش بشری و یا رشته اینترنت ویژه را بصورت مقاله هایی بسیار کوتاه و فشرده ارائه می دهند. نظم دایره المعارف های چاپی عموما الفبایی است.
کلمهٔ دایرةالمعارف معادل واژهٔ فرانسوی «آنسیکلوپدی» (encyclopédie) است که خود از عبارت یونانی ἐγκύκλιος παιδεία (انکیکلیوس پایدیا) گرفته شده‌است. مفهوم واژه «آنسیکلوپدی» را «آموزش یا دانشی که در دایره‌ای گرد آمده باشد» گفته‌اند.[۲] واژهٔ فرانسوی آنسیکلوپدی را نیز نخستین بار ون رینگلبرگ (Joachim Sterck van Ringelbergh) در سال ۱۵۴۱ در عنوان دانشنامهٔ خود «Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia» به کار برد. کاربرد واژهٔ فارسی «دانشنامه» توسط پورسینا بیش از ۵۰۰ سال قبل از کاربرد واژهٔ فرانسوی «آنسیکلوپدی» بوده‌است.
بعضی دانشنامه‌ها از پسوند -پدیا (p(a)edia-) در انتهای عنوان خود استفاده می‌کنند، مانند بنگلاپدیا (که موضوع آن درباره بنگال است).
ویژگی‌های دانشنامه‌ها
دانشنامه‌هایی که اکنون استفاده می‌کنیم از گسترش لغتنامه‌های قرن هجدهم به اینجا رسیده‌اند. در لغتنامه‌ها، واژه‌ها و معنی‌ها و گاهی اطلاعات اندکی دربارهٔ واژه و ریشه‌یابی آن جمع‌آوری شده‌اند؛ این اطلاعات معمولاً به گونه‌ای است که بطور کامل نیاز خواننده را برطرف نمی‌کنند. از این رو دانشنامه‌ها به آگاهی دادن فراتر در مورد آن موضوع (یا واژه) پدید آورده شدند. همچنین، یک دانشنامه نسبت به لغتنامه دارای اطلاعاتی همچون نقشه و تصویر، کتاب‌شناسی و آماره نیز می‌تواند باشد.
چهار عنصر اصلی‌ای که در دانشنامه‌ها تعریف می‌شوند عبارت‌اند از: موضوع، گستره، ساختار، و روش تهیه.
دانشنامه می‌تواند عمومی باشد و دارای مقالاتی در تمام زمینه‌ها باشد (دانشنامهٔ بریتانیکا به زبان انگلیسی و دایرةالمعارف فارسی به زبان فارسی مثال‌های خوبی از دانشنامه‌های عمومی هستند). آنها همچنین می‌توانند در یک زمینهٔ خاص باشند (مثلاً دانشنامه‌هایی در کتابداری، پزشکی، فلسفه، یا حقوق). دانشنامه‌هایی گوناگونی نیز وجود دارد که شامل اطلاعات گسترده‌ای در یک زمینهٔ خاص هستند، مانند دانشنامهٔ بزرگ شوروی و دانشنامهٔ یهود.
تاریخچه
احتمالاً اولین کسی که سعی کرد دانش بشر را در کتابی جمع کند، پلینی بزرگ (در کتاب ۳۷ جلدی تاریخ طبیعی) یا ارسطو بود.[۳] پس از آنها، هم در جهان غرب و هم در مشرق‌زمین تلاش‌هایی برای این کار صورت گرفت که از جمله اولینِ آنها می‌توان از کتاب اشتقاقات ایسیدوروس سویلی در قرن هفتم میلادی و کتاب مفاتیح العلوم محمد بن احمد خوارزمی نام برد.
انواع دانشنامه
دانشنامه ها را به لحاظ فرمت و نوع دسترسی می توان به دو نوع چاپی و نیز الکترونیکی تقسیم بندی کرد. در کتابخانه ها دسترسی به هر دو نوع دانش نامه ها معمولا فراهم است. بسیاری از دانشنامه ها امروزه به هر دو شکل تهیه می شود مانند دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی و دایره المعارف بریتانیکا و بسیاری دیگر.
برخی از دانشنامه های بزرگ در زبان فارسی
دایره المعارف بزرگ اسلامی
دایره المعارف تشیع
دایره المعارف فارسی
دایره المعارف کودکان و نوجوانان
دانشنامه جهان سینمایی
دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی

منابع
1. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
2. ویکی پدیا فارسی
3. مرجع شناسی عمومی فارسی و عربی/ قاسم صافی; تهران: چاپار، سپهر سخن، 1385.
4. دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی
5. مرجع شناسی/ نور الله مرادی



لغت نامه یا فرهنگ

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. تقسیم بندی فرهنگ ها
3. معرفی لغت نامه دهخدا- شکل الکترونیکی
4. ارزیابی فرهنگ ها
5. منابع

فرهنگ در لغت به معنی علم و فضل و دانش و علق و ادب است. و کتابی را گویند که مشتمل باشد بر لغات. واژه لغتنامه برای کتاب لغت یا فرهنگ را نخستین بار اسدی طوسی در مقدمه کاب لغت خود به کار برده و واژه فرهنگ را به عنوان لغتنامه، فخرالدین مبارکشاه قواس غزنوی در اواخر سده هفتم در کتاب فهرنگ خود به نام فرهنگ قواس مطرح کرده است.
در فرهنگ یا وا/زه نامه طرز تلفظ، طرز نوشتن، اشتقاق، معانی و هجابندی مجموعه لغات اراده می وشد و برای سهولت مراحعه به آن، واژه ها بصورت الفبایی، تنظیم می شود.
تقسیم بندی فرهنگ ها
1. فرهنگهای عمومی
منابعی هستند که معانی و مفاهیم و مشتقات واژه های مربوط به یک زبان و یا معادل ان را در زبانهای دیگر بدون در نظر گرفتن زمینه موضوعی واژه ها، بیان می کنند مانند فرهنگ عمید، برهان قاطع، فرهنگ دهخدا که از نظر موضوعی، دامنه گسترده اینترنت داشته و به موضوع واحدی محدود نمی شوند. این فرهنگ ها می توانند به شکل چاپی یا الکترونیکی باشند.
2. فرهنگ های تخصصی و موضوعی
منابعی هستند که هر یک از آنها به اصطلاحات و واژه های مربوط به موضوع معینی، اختصاص یافته اند. مانند کتابداری، تاریخ، هنر، ادبیات، پزشکی و غیره. و یا فرهنگ علوم رفتاری که شاخه های یک رشته مشخص را بیان می کنند. در کتابداری می توان به واژه نامه علوم کتابداری و اطلاع رسانی (فاطمه اسدیکردکانی ) و واژگان کتابداری و اطلاع رسانی از ابوالفضل هاشمی، اصطلاح نامه اطلاع رسانی و کتابدرای ترجمه دکتر علی حسین قاسمی اشاره کرد.
فرهنگ ها را از نظر نوع محمل ارائه شده و شکل نیز به دو دسته چاپی و الکترونیکی نیز تقسیم بندی می کنند. هر دو نوع این فرهنگ ها در کتابخانه ها مورد استفاده قرار می گیرد. از میان فرهنگ های الکترونیکی می توان به دیکشنری بابیلون یکی از انواع دیکشنری های عمومی بسیار پرکاربرد است اشاره کرد. این لغت نامه 1300 دیکشنری به 75 زبان دنیا را در بر می گیرد. و از نمونه های فرهنگ هایی عمومی فارسی که به دو شکل چاپی و الکترونیکی ارائه می شود می توان به لغت نامه دهخدا اشاره کرد. لغت نامه دهخدا در بيست و شش هزار و چهار صد و هفتاد و پنج صفحه سه ستوني به قطع رحلي با تعداد شش هزار دوره، امروز در دسترس فارسي زبانان است. لوح فشرده آن نیز براي استفاده آسان از لغت نامه دهخدا به عنوان يکي از نفيس ترين آثار علمي در زبان و ادب فارسي که گنجينه جامع و منحصر به فرد لغت و ادب فارسي را در قالبي زيبا و موزون با ابزارهاي پژوهشي متنوع به علاقمندان و دوستداران فرهنگ و ادب فارسي عرضه کرده است .

امکانات کلي لوح فشرده لغت نامه دهخدا - روايت سوم :
- جستجو در عناوين لغت نامه شامل 343466 مدخل
- جستجوي هوشمند در فهرست مدخل ها ( wildcard search )
- جستجوي لغت فارسي يا اروپايي در پانويس ها
- جستجوي لغت در متن معاني مدخل ها
- جستجوي ترکيبي در متن لغت نامه ، شواهد و پانويس ها
- جستجوي يک عبارت در متن کامل يک لغت نامه
- ارائه طومار الفبايي ترکيب ها و امکان جستجو در آن
- ارائه طومار الفبايي امثال و امکان جستجو در آنها
- جداسازي مدخل ها بر اساس تعداد شاهد
- ارائه متن مقدمه جامع لغت نامه
- گفتار توضيحي درباره لغت نامه با صداي روان شاد علامه دهخدا
- قطعاتي از موسيقي ايراني
- اجراي برنامه تحت ويندوزهاي 95,98,2000,ME,XP

امکانات ويژه در محدوده معني يک مدخل :
- جستجوي يک لغت خاص
- جستجوي شاهدها ، ترکيب ها ، امثال و معاني ديگر ( ارکان لغت )
- تفکيک شاهدها ، ترکيب ها ، امثال و معاني ديگر به وسيله رنگ
- دسترسي هم زمان به پانويس ها
- چاپ تمامی و یا قسمتی از معنی یا پانویس

امکانات جانبی برنامه :
- تهیه فیش از متن لغت نامه و یا ایجاد فیش مستقل
- درج اطلاعات در فیش با استاندارد فارسی یونی کد
- استفاده هم زمان از دیگر برنامه های تحت ویندوز
- انتقال تمامی و یا بخشی از متن لغت نامه به دیگر برنامه های نشر رومیزی با رعایت استاندارد فارسی یونی کد
- دسترسی هم زمان به معنی واژه انتخاب شده در دیگر متون فارسی بر اساس استاندارد یونی کد
در بین فرهنگ های تخصصی الکترونیکی هم می توان به لغت نامه کتابداری و اطلاع رسانی ODLIS: Online Dictionary of Library and Information Science اشاره کرد که هم بصورت چاپی و هم بصورت الکترونیکی وجود دارد. این لغت نامه تخصصی تا سال 2004 حدود 4200 واژه تخصصی را در زمینه کتابداری در بر می گرفته است.
چند نمونه از لغت نامه های الکترونیکی در زمینه کتابداری:
1. Glossary of Bibliographic Information by Language
2. A Glossary of Cataloging Terms
3. The Information Professional's Glossary
4. ODLIS: Online Dictionary of Library and Information Science

ارزیابی فرهنگ ها یا لغت نامه ها
در ارزیابی لغت نامه ها توجه به برخی نکات بسیار الزامی است. مثلا مقمه یکی ازاجزای مهم هر فرهنگ است که می تواند نحوه استفاده از فرهنگ را به مراجعه کننده به روشنی نشان دهد. لذا کیفیت مقدمه از جمله عوامل مهم در ارزیابی فرهنگ هاست. از عوامل دیگر می توان به اعتبار پدیدآورندگان، ناشر، تاریخ نشر، نقل قولها و شواهد، شیوه تنظیم، شکل ظاهری، پیوست، معانی، اطلاعات اضافی مفید، و ... اشاره کرد. در مورد فرهنگهای الکرونیکی مانند سایر منابع الکترونیکی باید به اعتبار و صحت پدیدآوران، تاریخ روزآمدی، ناشر و میزان اطلاعاتی که در اختیار می گذارد و نیز شیوه های جستجو توجه کرد.
منابع
1. مرجع شناسی عمومی فارسی و عربی/ مولف قاسم صافی
2. مرجع شناسی: شناخت خدمات و کتابهای مرجع/ نورالله مرادی
3. دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی
4. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
5. http://lu.com/odlis/about.cfm#other
6. www.p30download.com



كتابشناسي

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. اهداف کتابشناسی
3. کاربردها
4. اهمیت و ضرورت
5. شیوه تنظیم
6. ارزیابی کتابشناسی ها
7. کتابشناسی های ملی

تعریف
كتابشناسي يا كتابنامه معادل واژه انگليسي بيبليوگرافي و به معني تشريح، تفسير، توصيف، و بررسي كتاب است كتابشناسي از منابع مرجع رديف دوم است و به مجموعه اطلاعات كتابشناختي (نام نويسنده، عنوان، مترجم، محل انتشار، ناشر، تاريخ انتشار، تعداد صفحات يا قيمت كتاب) آثار چاپي، غيرچاپي، و نسخه‌هاي خطي و گاه تحليلي اطلاق مي‌شود و با نظم خاصي به قصد استناد و ارائه اطلاعات تهيه مي‌گردد
كتابشناسي صورت يا سياهه‌اي منظم از آثار مكتوب يك نويسنده و يا يك موضوع خاص است كه داراي يك يا بيش از يك ويژگي مشترك است مانند زبان، شكل، زمان انتشار، و جز آن .
درگذشته، كتابشناسي را مترادف با فهرست مي‌دانستند، اما امروزه فهرست به سياهه‌اي از نام و مشخصات مواد كتابي يا غيركتابي مجموعه يك يا چند كتابخانه گفته مي‌شود، در حالي كه كتابشناسي مجموعه كتابخانه خاصي را مدنظر ندارد .
در عصر حاضر، حجم انتشارات به‌صورت‌هاي گوناگون، به‌حدي است كه براي پژوهشگران دستيابي به منابع مورد نياز بدون بهره‌گيري از منابعي نظير كتابشناسي‌ها، نامحتمل و چه بسا غيرممكن است. از اين‌رو، كتابشناسي‌ها از ابزار مهم تحقيق، و كليد پژوهش‌هاي علمي محسوب مي‌شوند.

اهداف كتابشناسي
به‌طور كلي كتابشناسي‌ها به يكي از سه منظور زير تهيه مي‌شوند: 1) تهيه سياهه‌اي از آثار درباره يك موضوع، يا يك مكان، و يا يك شخص؛ 2) تهيه سياهه‌اي از آثاري كه بتوانند جوابگوي پرسش خاصي باشند؛ و 3) تعيين محل دستيابي و بازشناسي آثار خاص

كاربردها
كتابشناسي‌ها داراي كاربردهاي بسياري هستند كه عمده‌ترين آنها عبارتند از: 1) وسيله‌اي براي انتخاب كتاب و ديگر منابع در زمينه مورد نظر، 2) وسيله گردآوري اطلاعات كتابشناسي نوشته‌هاي مربوط به يك موضوع خاص، 3) وسيله‌اي براي بهره‌گيري بهتر از دانش موجود و تجربه‌هاي ديگر جوامع، و 4) وسيله‌اي براي اعتلاي سطح كيفي پژوهش‌ها .

اهميت و ضرورت
اهميت كتابشناسي و كاربرد آن در پژوهش، از مسائل مورد قبول همگان است. كمتر پژوهشي بدون تكيه بر منابع و آثاري كه در آن زمينه نوشته شده است به سامان خواهد رسيد. كتابشناسي به تعيين موضوع و حدود و ثغور آن هم كمك مي‌كند. از همين رو، پس از انتخاب موضوع پژوهش، اساسي‌ترين مسئله، مراجعه به منابع براي گردآوري اطلاعات است. بنابراين، هر پژوهشگري براي به سامان رساندن پژوهش خود به مطالعه و بازبيني كليه آثار مربوط به موضوع موردنظر نياز دارد. آگاهي از آنها افزون بر افزايش غناي پژوهش، از به هدر رفتن فرصت‌ها و دوباره‌كاري‌ها پيشگيري مي‌كند

شيوه تنظيم
تنظيم كتابشناسي مي‌تواند به يكي از صورت‌هاي زير باشد:
1) تنظيم الفبايي، بر اساس نام مؤلفان كتاب‌ها، مانند كتابشناسي دهساله ايرج افشار، و يا بر اساس عنوان كتاب‌ها، مانند فهرست كتاب‌هاي چاپي فارسي خانبابا مشار، يا بر اساس موضوع كتاب‌ها
2) تنظيم رده‌اي، كه در آن رده‌هاي دانش بشري به‌صورت الفبايي تنظيم مي‌شود، مانند >كتابشناسي جهاني كتابشناسي‌ها< اثر بسترمن، و يا بر اساس يكي از نظام‌هاي رده‌بندي تنظيم مي‌گردد، مانند كتابشناسي ملي ايران كه بر اساس رده‌بندي دهدهي ديويي تنظيم شده، و يا كتاب‌هاي هر موضوع خاص كه بر اساس نام مؤلفان الفبايي مي‌شوند
3) تنظيم تقويمي يا تاريخي، كه كمتر مورد استفاده قرار مي‌گيرد و براي مقاصد معيني چون صورت كتاب‌هاي قديمي و نسخه‌هاي خطي به‌كار مي‌رود، مانند اثر چارلز استوري در مورد كتاب‌هاي فارسي و يا >كتابشناسي جالينوس <
ارزيابي
براي ارزيابي كتابشناسي منتقد بايد به نكات زير توجه كند:
1. دامنه و پوشش كتابشناسي از لحاظ جغرافيايي، تاريخي، نوع، و سطح مواد؛
2. اعتبار تهيه‌كننده و ويراستار، به‌خصوص در مورد كتابشناسي‌هاي گزينشي و انتقادي كه به بررسي كتاب‌ها پرداخته‌اند؛
3. چگونگي تنظيم مدخل‌ها و تناسب آن با اهداف كتابشناسي؛
4. ميزان اطلاعات هر مدخل؛
5. وجود وسايل كمكي براي بازيابي اطلاعات، مانند انواع نمايه‌ها؛
6. فاصله انتشار و شماره‌هاي درهمكرد كتابشناسي از حيث قديمي و كهنه نبودن آن؛
7. شكل ظاهري (نحوه صفحه‌آرايي، صحافي، نوع كاغذ، و مانند آن)؛ و
8. ارتباط با كتابشناسي‌هاي موجود و توجه به تكراري نبودن اثر


كتابشناسي‌هاي ملي
فهرست آثار منتشر شده در يك كشور و يا به يك زبان خاص، اعم از آثار چاپي و غيرچاپي و نشريات ادواري كتابشناسي ملي نام دارد
كتابشناسي ملي محدود به مطالبي است كه در قلمرو يك كشور انتشار مي‌يابد و معمولا در هر كشور توسط كتابخانه ملي تدوين و منتشر مي‌شودږ
درگذشته، كتابشناسي‌هاي ملي فقط شامل فهرستي از منابع چاپي نظير كتاب‌ها، نشريات ادواري، جزوات، نقشه‌ها و اطلس‌ها، آثار چاپي موسيقي، انتشارات دولتي، پايان‌نامه‌ها، و غيره بودند. اما در عصر جديد اطلاعات، برخي كشورها، رسانه‌هاي غيرچاپي نظير منابع الكترونيكي و ديجيتالي را نيز به فهرست كتابشناسي ملي خود افزوده‌اند .
كاربردهاي كتابشناسي‌هاي ملي عبارتند از: 1) كمك به انتخاب و فراهم‌آوري و خريد منابع اطلاعاتي در كتابخانه‌ها، و امانت منابع از ساير كتابخانه‌ها
كسب اطلاعات كتابشناختي كتاب، تصحيح املايي نام نويسنده، و شناسايي محل عناوين كتاب‌ها در موضوعات مختلف
تسهيل كار فهرستنويسي و ارتقاي جست‌وجو و بازيابي اطلاعات براي تأمين مدرك

كتابشناسي ملي ايران
كتابشناسي ملي بنا به ساده‌ترين تعريف "فهرست كليه كتاب‌ها و آثار منتشر شده در يك كشور خاص" است. تعريف كامل‌تر كتابشناسي ملي بنابر اهداف و امكانات سازمان منتشركننده آن متفاوت است. براي مثال معمولا كتاب‌هاي منتشر شده در مورد هر كشور كه در ساير نقاط چاپ شده‌اند نيز در كتابشناسي ملي درج مي‌شود. كتابشناسي‌هاي ملي در عالم نشر كتاب و نيز پژوهش و مطالعه از اهميت خاصي برخوردارند. يك كتابشناسي كامل، گويا، و منظم، اساس و پايه پژوهش‌هاي جامعه‌شناختي و فرهنگي و يا حتي تدوين كتابشناسي‌هاي موضوعي در زمينه‌هاي خاص، و امور فني‌تري از قبيل انتخاب و سفارش و فهرستنويسي كتاب است. در يك كلام، كتابشناسي ملي آيينه تمام‌نماي فرهنگ يك كشور و تحولات و دگرگوني‌هاي آن است، و اگر بصورتي كامل ارائه شود، يكي از منابع اصلي اطلاع‌رساني، راهنماي ناشران در كار نشر كتاب، و مددكار كتابداران در پيشبرد امور و خدمات كتابخانه‌اي است


منابع
1. ابرامي، هوشنگ. شناختي از دانش‌شناسي. به‌كوشش رحمت‌الله فتاحي. تهران: نشر كتابدار، 1378؛
2. برومند، فيروزه. راهنماي تدوين كتابشناسي. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي، 1368؛

3. سلطاني، پوري؛ راستين، فروردين. دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني. ذيل "كتابشناسي انتقادي"؛
4. مرادی، نورالله. مرجع شناسی
5. صافی، قاسم. مرجع شناسی عمومی فارسی و عربی



راهنماهاي موضوعي وب

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. مزایای راهنماها نسبت به موتورهای کاوش
3. محدودیت های راهنماها نسبت به موتورهای کاوش
4. منابع


راهنماهاي وب يكي از مهمترين ابزارهاي كاوش در اينترنت به شمار مي روند كه گزينشي بوده و منابع آنها بر اساس موضوع دسته بندي شده اند. در اين ابزارها جستجو را مي توان در ساختار موضوعي و به صورت سلسله مراتبي انجام داد. راهنماهاي وب بر خلاف موتورهاي جستجوي كليد واژه اي، امكان دسترسي سريع و مناسب به اطلاعات معتبر و ارزشمند تحليل شده را منطبق با نيازهاي مخاطبان از طريق ساختار موضوعي نظام مند در اختيار قرار مي دهند. در واقع نتايج جستجو از طريق راهنماهاي موضوعي در هم ريختگي كمتري دارد، زيرا منابع و وب سايتهايي كه پيدا مي شوند در اغلب موارد به وسيلة متخصصان موضوعي گزينش شده اند، لذا كاربر كل شبكه وب را جستجو نمي كند، بلكه روي طبقه موضوعي انتخاب شده به جستجو مي پردازد و از اين طريق از اتلاف وقت كاربر جلوگيري مي شود. به عبارت ديگر، راهنماهاي وب مجموعه أي از منابع شبكه وب را در ساختار موضوعي كلي (فرضاً سلسله مراتبي يا درختي) دسته بندي كرده و آنها را در طبقه موضوعي كلي و هر طبقه را به موضوعات ريز و خاصتر تقسيم مي كنند.
در راهنماهاي وب، كليه فرايند بررسي، تجزيه و تحليل، و نمايه‌سازي صفحات وب توسط نيروي انساني صورت مي‌پذيرد. با اينكه راهنماهاي موضوعي وب بخش اندكي از اطلاعات موجود در اينترنت را نسبت به موتورهاي كاوش پوشش مي‌دهند، چون فرايند گردآوري و تجزيه و تحليل اطلاعات توسط متخصصان موضوعي صورت مي‌پذيرد، اطلاعات موجود در پايگاه آنها اغلب از كيفيت و ارزش نسبتاً بالايي برخوردار است. براي نمونه، بيش از 36 هزار نفر متخصص در سراسر جهان با راهنماي موضوعي "اوپن دايركتوري"جهت معرفي سايت‌هاي مهم همكاري دارند و راهنماهاي موضوعي شناخته‌شده "ياهو" نيز براي انجام فعاليت‌هاي مشابه از بيش از 100 نفر استفاده مي‌كند .
يكي از قابليت‌هاي مهم راهنماهاي موضوعي وب ساختار موضوعي معني‌داري است كه از طريق آن مي‌توان به اطلاعات مورد نظر در اينترنت دسترسي يافت. به‌طور مثال، راهنماي ياهو داراي 14 بخش موضوعي كلي نظير هنر و علوم انساني، آموزش و پرورش، رايانه و اينترنت، علوم پايه، علوم اجتماعي، و جز آن است. با انتخاب هريك از مقوله‌هاي كلان، مي‌توان به مقوله‌هاي خاص‌تر در قالب سلسله مراتب موضوعي دسترسي يافت. به‌طور مثال، نمونه ساختار سلسله مراتبي موضوعي براي دسترسي به اطلاعاتي درباره "برنامه‌هاي درسي و گروه‌هاي كتابداري دانشگاه‌ها"، چنين است:
Social Science
Library and Information Science
Education
College and University
Departments and Programs
بسياري از راهنماهاي موضوعي وب، مانند ياهو و اوپن دايركتوري، علاوه بر ساختار سلسله مراتبي موضوعي، امكاناتي را نيز براي جست‌وجوي كليدواژه‌اي در نظر گرفته‌اند تا از اين طريق، نظير موتورهاي كاوش، بتوان در پايگاه آنها به جست‌وجو پرداخت.
مزاياي راهنماهاي وب نسبت به موتورهاي كاوش
چون فرايند نمايه‌سازي و تجزيه و تحليل صفحات وب در راهنماهاي موضوعي وب توسط نيروي انساني متخصص صورت مي‌گيرد، اطلاعات نمايه‌شده در پايگاه راهنماهاي موضوعي وب از كيفيت بالاتري نسبت به موتورهاي كاوش برخوردارند. علاوه بر اين، رويكرد نمايه‌سازي انساني در راهنماهاي وب، سبب شده است كه آنها نسبت به موتورهاي كاوش كه فرايند گردآوري اطلاعات در آنها به‌صورت خودكار و ماشيني صورت مي‌گيرد، از ريزش كاذب بسيار كمتري برخوردار باشند. از سوي ديگر، ساختار موضوعي و سلسله مراتبي در اغلب راهنماهاي موضوعي وب اين امكان را به استفاده‌كننده مي‌دهد كه به‌راحتي و با صرف زمان كمتر به اطلاعات مورد نظر خود دسترسي يابد. برعكس، جست‌وجوي اطلاعات توسط موتورهاي كاوش اغلب ممكن است منجر به بازيابي صدها يا هزاران پيوند فرامتني به صفحات وب گردد كه بررسي و مطالعه كليه آنها براي استفاده‌كنندگان نهايي بسيار وقت‌گير يا ناممكن است. از اين رو، جست‌وجوي مفاهيم كلان از طريق موتورهاي كاوش را مي‌توان به "يافتن سوزن در انبار كاه" تشبيه كرد.

محدوديت‌هاي راهنماهاي وب نسبت به موتورهاي كاوش
وابستگي تنگاتنگ راهنماهاي موضوعي وب به قدرت تفكر و تجزيه و تحليل انساني باعث گرديده است كه نتوانند با رشد شگفت‌آور و فزاينده اطلاعات در اينترنت همگام و همسو باشند. طبق برآورد انجام‌شده، روزانه بيش از هفت ميليون صفحه به فضاي اينترنت افزوده مي‌شود، كه پوشش و بررسي آنها خارج از توان نيروي انساني است. به همين سبب، مشاهده مي‌شود كه تا تاريخ اول نوامبر 2000 راهنماي ياهو فقط 7/1 ميليون پيوند فرامتني به صفحات وب داشته است؛ حال آنكه موتور كاوش گوگل كه از نظام نمايه‌سازي خودكار بهره مي‌جويد، مدعي است كه بيش از 3/1 ميليارد صفحه وب را در پايگاه خود نمايه كرده است. جامعيت و مانعيت به‌عنوان دو معيار ارزيابي نظام‌هاي بازيابي اطلاعات هم‌اينك در ارزيابي كارآيي نظام‌هاي بازيابي ابزارهاي كاوش اينترنت نيز مورد توجه قرار گرفته است. راهنماهاي موضوعي وب به‌طور نسبي، از جامعيت كمتري برخوردارند؛ ولي امكان دسترسي به اطلاعات مرتبط را فراهم مي‌سازند. برعكس، موتورهاي كاوش وب اگرچه جامعيت بيشتري در بازيابي اطلاعات دارند، از دقت بسيار كمتري براي بازيابي اطلاعات مرتبط برخوردارند. به نظر لنكستر، دستيابي بيشتر به‌معناي دستيابي بهتر نيست و استفاده‌كنندگان نهايي به دنبال دستيابي به اطلاعات با كيفيت بالا هستند. استفاده‌كنندگان ابزارها يا افرادي را ترجيح مي‌دهند كه قادر به تفكيك موضوع‌هاي مشابه و پالايش كيفي اطلاعات باشند. چنين ويژگي‌هايي را تا حد زيادي مي‌توان در راهنماهاي موضوعي وب مشاهده كرد. از اين رو، شايد بتوان گفت كه راهنماي موضوعي وب نقش بسيار مهمي در هدايت استفاده‌كنندگان نهايي براي دسترسي مناسب به اطلاعات پالايش‌شده و باكيفيت در اينترنت دارند.
چند نمونه از راهنماهای موضوعی وب:

1. dmoz: open Diretory project: ( http://dmoz.org )
2. yahoo: ( WWW.Yahoo.com )
3. looksmart: ( WWW. Looksmart.com )
4. Bubl link : ( WWW.buble.ac.uk/link )
5. Galaxy : ( WWW.Galaxy.com/ )
6. librarian index to internet : ( WWW.lii.org )

منابع
1. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی
2. سید حسين محمدی . ابزارهای کاوش اینترنت . شماره سه . دوره اول . مجله الکترونیکی مرکز مدارک علمی ایران. http://www.irandoc.ac.ir/Data/E_J/vol1/Internet_s_t.htm



پايگاه‌هاي اطلاعاتي

فهرست مندرجات
1. تعریف
2. تاریخچه
3. اجزا
4. انواع پایگاه اطلاعاتی
5. منابع

تعريف
در اصطلاحنامة كتابداري (پوري سلطاني، 1365) در تعريف پايگاه اطلاعاتي آمده است: واحدي از سوابق و بايگاني‌هاي قابل خواندن با ماشين كه براي يك كاربرد واحد تعبيه نشده، بلكه به منزلة يك مجموعة متجانس براي مقاصد مختلف بكار مي‌رود.
از اصطلاح بانك اطلاعاتي به بانك داده‌ها و از پايگاه داده‌ها به اصطلاح «پايگاه اطلاعاتي» ارجاع داده شده است. روحاني رانكوهي در كتاب مقدمه‌اي بر پايگاه داده‌ها از «بانك اطلاعاتي» (1372) تعريفي بدين شرح ارائه مي‌دهد:
“بانك اطلاعاتي مجموعه‌اي است از داده‌هاي ذخيره شده در مورد انواع موجودي‌هاي يك محيط عملياتي و ارتباط‌هاي آنها به صورت مجتمع و مبتني بر يك ساختار، تعريف شده به صورت صوري با حداقل افزونگي، تحت كنترل متمركز و مورد استفاده يك يا چند كاربر به طور اشتراكي و همزمان” (روحاني رانكوهي، 1372). تعريف دوم، تعريف جامع و كاملي است كه همة ويژگي‌هاي يك پايگاه اطلاعاتي را مي‌نماياند.
سايت كتابخانة “مك كونيل”[1] مطلبي تحت عنوان “پايگاه اطلاعاتي چيست؟” دارد كه در ذيل آورده مي‌شود:
“پايگاه اطلاعاتي مجموعه‌اي از اطلاعات ركوردهاي مرتبط مي‌باشد و اين اطلاعات طوري تنظيم شده‌اند كه توانايي دستيابي به هر يك از قسمتهاي اطلاعات مورد نظر امكان‌پذير است.”
می توان گفت پايگاه داده‌ها يا پايگاه اطلاعاتي، ذخيره‌اي از پرونده‌هاي حاوي اطلاعات گوناگون و مرتبط به‌صورت يكپارچه و مبتني بر ساختار واحدي است كه امكان جست‌وجو و بازيابي سريع اطلاعات را توسط رايانه پديد مي‌آورد. پايگاه اطلاعاتي به‌گونه‌اي شكل مي‌گيرد كه تسهيلاتي را براي ذخيره، درج، حذف، اصلاح، روزآمدسازي، و بازيابي اطلاعات پرونده‌ها توسط يك يا چند كاربر به‌صورت اشتراكي و همزمان فراهم سازد. غالبآ مدارك موجود در پايگاه اطلاعاتي ارائه‌دهنده اطلاعات همه پديده‌هاي فيزيكي مانند كتاب يا ساير متون منتشر شده مانند آثار هنري، اشياي قديمي، يا حتي اطلاعات مربوط به يك فرد را در بر مي‌گيرد. به عبارت ديگر اين اطلاعات مي‌تواند، داده‌هايي كامل از اين اسناد باشد. پايگاه اطلاعاتي را مي‌توان بر روي رسانه‌هايي مانند لوح سخت ، لوح لرزان ، لوح يا نوار مغناطيسي ، لوح نوري ، يا هر ابزار ديگر ذخيره كرد
تاريخچه
در اواخر دهه 1960 و اوايل دهه 1970 ايجاد نظام يكپارچه مديريت اطلاعات به‌عنوان هدفي واحد مطرح شد و پايگاه‌هاي اطلاعاتي با اين قصد به‌وجود آمد كه بتواند امكان تركيب پرونده‌هاي جدا از هم، ايجاد ارتباط، مديريت، و استفاده مشترك از داده‌ها را فراهم سازد. در نتيجه، افزونگي اطلاعات تا حدودي كاهش يافت، صحت و يكپارچگي اطلاعات ذخيره شده تا حدي تأمين شد، و امكان دسترسي مستقيم به اطلاعات و بازيابي آن، به‌كمك چند كليد، و گزارش‌گيري ساده نيز فراهم گرديد.
در دهه 1970، به‌سبب تراكم اطلاعات ذخيره شده و ضرورت بازيابي اطلاعات مورد نياز، يكپارچگي اطلاعات و به حداقل رساندن تكرار آن در پايگاه‌هاي اطلاعاتي اهميت بيشتري يافت و موجب شد كه در تهيه برنامه‌هاي كاربردي، روش‌هاي كارآمدتري نسبت به ذخيره و بازيابي اطلاعات ابداع شود و پايگاه‌هاي اطلاعاتي امروزي شكل گيرد. اين پايگاه‌ها دسترسي چندجانبه به اطلاعات، كنترل اطلاعات، سازماندهي مجدد، ارتباط ميان عناصر اطلاعاتي، امنيت اطلاعات، تهيه گزارش‌هاي پيچيده، و تهيه برنامه‌هاي كاربردي مستقل از داده را امكان‌پذير ساخت. از دهه 1980، با توسعه دانش در زمينه‌هاينظام‌هاي خبره و هوش مصنوعي ،تحولي در نظام ذخيره و بازيابي اطلاعات به‌وجود آمد.
پايگاه‌هاي اطلاعاتي با استفاده از منطق صوري، نظام خبره، هوش مصنوعي، و زبان طبيعي امكان استنتاج منطقي از داده‌ها را به كاربران مي‌دهند؛ و بدين‌ترتيب، فن‌آوري نوين سبب ايجاد پايگاه‌هاي دانش شده است .
در ايران نيز از سال 1362، تلاش‌هايي به‌منظور ايجاد پايگاه‌هاي اطلاعاتي خودكار آغاز شد ليكن تا اواخر دهه 60 نتيجه ملموسي حاصل گرديد. مراكز پايگاه‌هاي اطلاعاتي ايران در حال حاضر به‌طور عمده حاصل تلاش‌ها و كوشش‌هايي است كه از سال 1368 آغاز گرديده و تاكنون ادامه داشته است.
اجزاي پايگاه اطلاعاتي
محيط پايگاه اطلاعاتي از اجزائي چون داده‌ها، سخت‌افزار، نرم‌افزار، و كاربران تشكيل شده است. هر پايگاه اطلاعاتي مجموعه‌اي از داده‌هاست كه به‌صورت يكپارچه مورد استفاده قرار مي‌گيرد. داده‌هاي هر پايگاه ميان كاربران مختلف به اشتراك گذاشته مي‌شود و از داده واحدي ممكن است براي مقاصد مختلف استفاده گردد.
از سوي ديگر، پايگاه اطلاعاتي براي استقرار و اجرا نياز به تجهيزات سخت‌افزاري نظير دستگاه‌هاي ذخيره‌سازي، پردازش‌گرها ، و سخت‌افزارهاي ارتباطي دارد. در ضمن، هر پايگاه اطلاعاتي داراي لايه‌اي نرم‌افزاري به نام "نظام مديريت پايگاه اطلاعاتي است كه ارتباط ميان استفاده‌كنندگان و اطلاعات ذخيره شده بر روي دستگاه‌ها را برقرار مي‌سازد. از طريق اين نرم‌افزار مي‌توان به اطلاعات پايگاه دست يافت.
كاربران پايگاه‌هاي اطلاعاتي را سه گروه تشكيل مي‌دهند:
1) برنامه‌سازان كاربردي كه پايگاه اطلاعاتي را طراحي مي‌كنند و، با استفاده از داده‌هاي موجود در پايگاه، آن را توسعه مي‌دهند و برنامه‌هاي جديدي را تهيه مي‌كنند؛
2) استفاده‌كنندگان نهايي كه با استفاده از پايگاه‌ها مي‌توانند به اطلاعات مورد نياز دست يابند و از آنها استفاده كنند
3) مديران پايگاه داده‌ها كه كار كنترل پايگاه اطلاعاتي را برعهده داشته و معمولا از توان بالايي براي تجزيه و تحليل نيازها و تصميم‌گيري در مورد روش ذخيره، دسترسي، بازيابي، و كنترل اطلاعات برخوردارند
عناصر پايگاه اطلاعاتي
. هر پايگاه اطلاعاتي از عناصري شامل واژگان داده‌ها ، نوع داده‌ها، دامنه داده‌ها ، حوزه داده‌ها (فيلد)، پيشينه (ركورد)ها، رابطه‌ها ، و نمايه‌ها تشكيل شده است. واژگان داده‌ها مجموعه‌اي مرتب از پرونده‌ها، نمايه‌ها، نگاره‌ها، و اقلام اطلاعاتي برنامه كاربردي است كه براي برنامه‌نويس سرعت و سهولت زيادي را در نوشتن برنامه‌هاي پايگاه اطلاعاتي ايجاد مي‌كند . نوع داده‌هاي هر حوزه (فيلد) نيز مشخص و تعريف مي‌شود تا برنامه كاربردي بتواند آنها را در هر زمان و به هر شكل پردازش و بازيابي كند. متداول‌ترين نوع داده‌ها شامل داده‌هاي مربوط به متن، عدد، تاريخ، تصوير، و يادداشت است.
داده‌هاي متن از حروف، اعداد، و نشانه‌ها تشكيل شده است. داده عددي شامل اعداد صحيح، حقيقي، و اعشاري است. داده تاريخ به‌گونه‌اي ذخيره مي‌شود كه برنامه كاربردي بتواند آن را تشخيص دهد. داده يادداشت براي ذخيره متن‌هاي طولاني مانند چكيده‌ها يا مقالات به‌كار مي‌رود.
حوزه‌ها فضاهايي هستند كه داده‌هاي ذخيره شده در پايگاه اطلاعاتي را در خود جاي مي‌دهند. نام، نوع، و اندازه هر حوزه (فيلد) در پايگاه اطلاعاتي تعريف مي‌شود و براي هر حوزه عنواني متناسب با محتواي آن انتخاب مي‌گردد. افزونگي در حوزه‌ها وجود ندارد، مگر براي حوزه‌هايي كه، به عنوان كليد، ارتباط ميان پيشينه‌ها (ركورد) را فراهم مي‌سازند.
پيشينه‌ها مجموعه‌اي از حوزه‌ها هستند كه درباره موضوعي خاص در ارتباطي منطقي قرار مي‌گيرند. رابطه‌ها در پايگاه‌هاي اطلاعاتي اين امكان را فراهم مي‌كنند كه پيشينه‌ها به‌گونه‌اي مورد نياز سازماندهي شوند. به‌طور مثال، پيشينه اطلاعات كتابشناختي مدارك، كه در فرايند فهرست‌نويسي مورد استفاده قرار مي‌گيرد، با استفاده از رابطه مي‌تواند در كارهاي امانت يا سفارش مورد استفاده قرار گيرد. نمايه‌ها (شاخص‌ها) در پايگاه‌هاي اطلاعاتي عامل مهمي در ذخيره اطلاعات حوزه‌ها هستند و با وجود آنها براي بازيابي اطلاعات خاص نيازي به پيمايش سراسر پايگاه نيست، در نتيجه اطلاعات با سرعت بيشتري بازيابي مي‌شود.
انواع پايگاه اطلاعاتي
پايگاه‌هاي اطلاعاتي را بارويكردهاي متفاوتي تقسيم‌بندي كرده‌اند. برخي صاحب‌نظران، انواع پايگاه اطلاعاتي را به شرح ذيل مي‌دانند:
1. پايگاه اطلاعاتي تك پرونده، كه در آن اطلاعات از يك پرونده را در هر زمان ذخيره، سازماندهي، و بازيابي مي‌كنند. در اين پايگاه‌ها حوزه‌هاي مربوط به يك موضوع مي‌تواند تكراري باشد و امكان حذف حوزه‌هاي زائد در پيشينه‌ها وجود ندارد، در نتيجه، افزونگي اطلاعات در اين پايگاه‌ها بسيار زياد است (2: 19؛ 3: 15؛ 7: 896).
2. پايگاه اطلاعاتي سلسله مراتبي ، كه در آن پيشينه‌ها به صورت سلسله‌مراتبي و درختي در رابطه‌اي پدر و فرزندي قرار مي‌گيرند. تنها يك پيشينه، ريشه درخت است و هر پيشينه فقط يك رابطه با پيشينه قبلي خود دارد، ولي در برقراري رابطه با پيشينه‌هاي بعدي خود محدوديتي ندارد. در اين نوع پايگاه ارتباط ميان پيشينه‌ها بسيار سريع است، اما برخي پيشينه‌ها با توجه به نوع ارتباط تكرار مي‌شوند و موجب افزايش حجم پايگاه اطلاعاتي مي‌گردند.
3. پايگاه اطلاعاتي شبكه‌اي، كه در آن رابطه ميان انواع پيشينه‌ها يك به چند است و هيچ محدوديتي در تعداد آنها نيست. چند پيشينه در رابطه با يك پيشينه كه خود با چند پيشينه ديگر مرتبط است قرار مي‌گيرند. انعطاف‌پذيري در تعداد رابطه‌هاي ميان پيشينه‌ها موجب مي‌شود كه پيشينه‌ها در محلي كه بيشترين كارآيي را دارند قرار نگيرند، و سرعت برقراري ارتباط ميان آنها نسبت به مدل سلسله‌مراتبي كاهش يابد. البته با قرار دادن پيشينه‌هاي مرتبط نزديك به هم اين مشكل را مي‌توان تا حدودي برطرف ساخت. برتري نوع شبكه‌اي نسبت به نوع سلسله مراتبي، استفاده از يك پيشينه در رابطه‌هاي نامحدود است و نيازي به تكرار پيشينه‌هاي يكسان نيست. در نتيجه از افزونگي اطلاعات كاسته شده و اندازه پايگاه كوچك‌تر مي‌گردد .
4. پايگاه اطلاعاتي رابطه‌اي ، كه در آن رابطه‌ها به شيوه‌اي خاص، يعني به صورت جدول، به كار رفته‌اند و در واقع همان پايگاه شبكه‌اي است. اين پايگاه براي نخستين بار در سال 1970 توسط يكي از كارشناسان شركت آي. بي. ام. ابداع شد و در آن، سازماندهي اطلاعات برپايه جدول‌ها (رابطه‌ها)، سطرها (پيشينه‌ها) و ستون‌ها (حوزه‌ها) صورت مي‌گيرد. با استفاده از الگوهاي رياضي در مجموعه‌ها، عمليات مشابه بر روي اطلاعات صورت مي‌گيرد. در اين پايگاه، نوع پيشينه‌ها به‌صورت جدول و حوزه‌هاي مربوط به آنها به‌صورت ستوني در جدول قرار مي‌گيرند. هر سطر جدول پيشينه‌اي است كه به‌وسيله كليد مشخصي با جدول ديگر كه داراي همان كليد در يكي از سطرهاست مرتبط مي‌شود. در هر رابطه يا جدول تنها يك نوع پيشينه مي‌تواند وجود داشته باشد و هر پيشينه داراي تعداد ثابتي حوزه يا ستون است. در اين نوع پايگاه، افزونگي اطلاعات وجود ندارد و گزارش‌گيري بسيار ساده، راحت، و سريع انجام مي‌گيرد.
5. پايگاه اطلاعاتي شيي گرا، كه به‌منظور ايجاد نرم‌افزاري بهتر، كوچك‌تر، و بدون تناقض به‌وجود آمد و متشكل از مجموعه‌اي از شيي‌هاست. هر شيي داراي اطلاعات (ويژگي‌ها) و برنامه‌ها (روش‌ها)يي است كه مي‌تواند اطلاعات درون شيي را پردازش كند. شيي نفوذناپذير است، يعني نمي‌توان برنامه دروني آن را تغيير داد. فقط از طريق پيام مي‌توان با آن رابطه برقرار كرد. هر شييî، پس از دريافت پيام، آن را پردازش كرده و سپس پيام(هاي) مناسبي را ارسال مي‌كند. در ساختار اين پايگاه‌ها شيِي‌ها كه داراي توانايي‌هاي مشترك هستند در رده واحدي قرار مي‌گيرند و هر رده مي‌تواند داراي زير رده‌هايي باشد كه از توانايي‌هاي رده بالاتر از خود نيز برخوردار است.
6. پايگاه اطلاعاتي توزيعي، كه برمبناي بانك‌هاي اطلاعاتي توزيعي شكل مي‌گيرد و، در واقع، براي ذخيره و بازيابي داده‌هاي غيرمتمركز بر روي رايانه‌هاي مراكز مختلف ايجاد مي‌گردد. به‌طور مثال، چندين كتابخانه كه در شبكه‌اي واحد با يكديگر همكاري مي‌كنند، با ايجاد پايگاه اطلاعاتي توزيعي در شبكه، مي‌توانند از برنامه‌هاي كاربردي يكديگر استفاده كنند.
با رويكردي ديگر، پايگاه اطلاعاتي را مي‌توان چنين طبقه‌بندي كرد:
1. پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي . اين نوع پايگاه ارائه دهنده انواع گوناگون انتشارات بوده واطلاعات مربوط به آنها شامل عنوان، نام نويسنده(ها)، ناشر، تاريخ نشر، احتمالا ويژگي‌هاي فيزيكي (به‌طور مثال، شماره صفحات)، و كليدواژه‌هايي از موضوع اثر است. روشن‌ترين مثال از اين نوع، پايگاه‌هاي اطلاعاتي فهرست كتاب‌هاي يك كتابخانه يا پايگاه اطلاعاتي مقالات نشريات علمي يا عمومي است. اين نكته قابل توجه است كه پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي ارائه دهنده متن اصلي اثر نبوده و فقط اطلاعات توصيفي را دربر مي‌گيرد.
2. پايگاه اطلاعاتي تمام متن. اين پايگاه شامل متن كامل منابع - نه فقط مشخصات ظاهري آنها است. متن كامل مقالات روزنامه‌ها و نشريات، قوانين، گزارش‌هاي فني شركت‌ها، پيام‌هاي گروه‌هاي مباحثه در اينترنت، و مكاتبات سازمان‌ها نمونه‌هايي از اين‌گونه پايگاه‌ها هستند.
3. پايگاه اطلاعاتي تصوير. اين پايگاه شبيه پايگاه اطلاعاتي كتابشناختي است، با اين تفاوت كه اطلاعات موجود در آن توصيف‌كننده تصاوير است، مانند نقاشي‌هاي موجود در يك گالري هنر، عكس‌ها، يا منابع ويژه‌اي چون تصاوير پرتونگاري. داده‌ها فقط نشان‌دهنده خطوط ظاهري تصوير نبوده و ممكن است توصيف‌كننده مفهوم آن نيز باشند؛ به‌طور مثال، اطلاعاتي از قبيل مكاني كه عكس در آن گرفته شده يا نقاشي ترسيم شده يا اطلاعاتي در مورد رنگ و بافت نقاشي را نيز شامل مي‌شود.
4. پايگاه اطلاعاتي ارجاعي . اين پايگاه مي‌تواند شامل فهرست اشياء نمايشي در يك موزه يا فهرست گياهان يك ناحيه خاص باشد. همچنين اين نوع پايگاه مي‌تواند ارائه دهنده نكات خاصي باشد كه در انواع ديگر پايگاه‌ها موجود نيست؛ مانند اطلاعاتي در مورد كوزه‌گري كه نيازمند توصيف به‌وسيله شكل، ابعاد، رنگ، و تاريخ كوزه‌گري به‌طور كامل است.
5. پايگاه اطلاعاتي عددي و آماري . اين پايگاه عمدتآ شامل اطلاعات عددي است و آمار گوناگوني مانند اسناد فروش يا داده‌هاي علمي همچون خواص فيزيكي مواد را دربر مي‌گيرد.
6. پايگاه اطلاعاتي توصيفي . اين نوع پايگاه نكاتي موجز با طيفي گسترده از توضيحاتي درباره نواحي جغرافيايي خاص، برنامه‌هاي ارائه شده توسط دانشگاه‌ها يا دانشكده‌ها، يا امكانات يك شركت را دربر مي‌گيرد.
بعضي از صفحات خانگي موجود در اينترنت را مي‌توان نمونه‌اي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي به‌شمار آورد. پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي شامل نكات اصلي متن (حاوي اطلاعات آماري و تصاوير متن) هستند، به همين سبب مي‌توان آنها را جزو گروه پايگاه‌هاي اطلاعاتي تمام متن نيز برشمرد. پايگاه‌هاي اطلاعاتي توصيفي غالبآ به شكل الكترونيكي اسناد چاپي اشاره مي‌كند. واژه كلي‌تر پايگاه‌هاي اطلاعاتي متني[34] نيز مي‌تواند شامل متن اصلي آثار داستاني باشد.
7. پايگاه‌هاي اطلاعاتي راهنماها و ساير منابع مرجع. اين پايگاه‌ها شامل شكل الكترونيكي انواع گوناگون كتاب‌هاي مرجع مانند راهنماي سازمان‌ها و اشخاص يا واژه‌نامه‌هاست. اين نوع پايگاه تركيبي از پايگاه‌هايي است كه به آن اشاره شد؛ به‌طور مثال، يك دايره‌المعارف ممكن است هم داراي متن و هم داراي تصوير باشد. اين پايگاه‌ها با بهره‌گيري از امكاناتچندرسانه‌اي مانند صوت و تصوير، برقراري رابطه تعاملي با كاربران را فراهم مي‌آورند .

منابع
1. فرشید دانش. معیارهای انتخاب پایگاههای اطلاعاتی. مجله الکترونیکی مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران. شماره چهارم . دوره سوم. http://www.irandoc.ac.ir/data/e_j/vol3/danesh_4_3.htm
2. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی/
3. اصطلاحنامه کتابداری/ فروردین راستین و پوری سلطانی
4. روحاني رانكوهي، محمدتقي. مقدمه‌اي بر پايگاه داده‌ها (بانك اطلاعاتي).[تهران[: جلوه، 1372؛
5. فرهنگ اصطلاحات كامپيوتري (Webster): شامل شرح 4500 اصطلاح كامپيوتري به‌همراه جديدترين واژه‌هاي مربوط به PCها. "پايگاه اطلاعاتي











XML Revisions of $tag
تاریخچه صفحات :: آخرین نویسنده: jafari :: مالک صفحه: Admin ::
 

گشتن


جستجو در ویکی




جعبه ابزار


انتخاب زبان
زبان دلخواه:



بخشها

Home Page | About us | Contact us | Site Map 
©2008 Ferdowsi University Of Mashhad.