Oldest known version of this page was edited on 2009-07-18 19:39:43 توسط raminnaderi [ ]

نمایه نامه ها

محمدرامین نادری

مقدمه

نمایه نامه ها یکی از ابزارهای سنتی نمایه سازی هستند که با وجود پیشرفت های گسترده فناوری همچنان به عنوان ابزارهای اصلی بازیابی اطلاعات به کاربرده می شوند. با نگاهی به تاریخ نمایه سازی در می یابیم که نخستین نمایه نامه ها با نام کشف اللغات[1] از دهه 1700 وارد دنیای نشر شده اند. از سوی دیگر با مروری بر موتورهای کاوش وب درخواهیم یافت که سازوکار اصلی بازیابی اطلاعات در جهان متاثر از فناوری نیز نمایه سازی است. در این موتورها، نمایه تولید شده به شکل خودکار (توسط روبات) در پایگاه اطلاعاتی ذخیره می شود. این پایگاه های اطلاعاتی همان نمایه نامه های الکترونیکی هستند که همچون نمایه نامه های چاپی نشانی محل حضور کلیدواژه را در اختیار قرار می دهند. بنابراین همانطور که پیشتر نیز اشاره شد، نمایه نامه های یکی از مهمترین و پرکاربردترین ابزارهای کاوش و بازیابی اطلاعات هستند که همواره مورد استفاده بشر قرار گرفته اند.

مقاله حاضر در نظر دارد با رویکردی توصیفی به شناسایی نمایه نامه ها بپردازد. برای این منظور، ابتدا مفاهیم اساسی نمایه سازی توصیف خواهد شد و پس از آن نمایه نامه ها مورد توجه قرار خواهد گرفت. در انتها نیز چند نمونه نمایه نامه چاپی و الکترونیکی به اختصار معرفی خواهد شد.
نمایه

نمايه از مصدر نمودن به معناي نشان دادن و راهنمايي كردن مشتق شده است. معادل آن در زبان انگليسي واژه Indexاست. از رویکرد کتابداران، نمایه سیاهه ای از نشانه ها است. برای نمونه نمایه پایانی کتاب ها، سیاهه ای موضوع ها، نام ها، تصویرها و جز آن می باشد که شماره صفحه ای که هر مورد در آن آورده شده است را در مقابل آن مورد نشان می دهد. بنابراین، نمایه می تواند نشانی مطلب مورد نظر خواننده را ارائه کند. حال این نشانی می تواند در خود منبعی باشد که نمایه را دربر دارد یا در منبعی جدا از نمایه.

به هرحال یک نمایه خوب باید نقاط دسترسی کافی –از مولف و عنوان گرفته تا موضوع و ناشر- فراهم کند تا دسترسی به اطلاعات برای استفاده کننده به شکلی ساده تر امکان پذیر شود. نمایه باید جاری و روزآمد باشد و برای استفاده از نیاز به آموزش های تخصصی نباشد.
ساختار نمایه

نمايه از تعدادي مدخل[2] تشكيل مي‌شود، هر مدخل یک نقطه بازیابی محسوب می شود. حال این مدخل می تواند در یک رکورد اطلاعات کتابشناختی –مربوط به یک مدرک- در نظر گرفته شده باشد یا در یک پایگاه اطلاعاتی از نام ها، موضوع ها، عنوان ها و جز آن. هر مدخل نمایه از پنج بخش تشکیل شده است: کلیدواژه، توصیفگر (شناسه)، بیانگر، جای نما و ارجاعات.

1. کلیدواژه[3]: یا واژه کلیدی، هر یک از واژه های مهم و اساسی موجود در یک متن است که می تواند نشان دهنده موضوع و محتویات آن باشد. کلیدواژه ها همان واژه های کلیدی هستند که در متن وجود دارند. کلیدواژه در صورتی می تواند به عنوان مدخل نمایه محسوب گردد که در حوزه موضوعی مورد نظر به عنوان توصیفگر شناخته شود.

کار اساسی در نمایه سازی این است که کل کلیدواژه های یک یا چند متن گردآوری شده و به صورت الفبایی منظم می شوند، تا به هنگام نیاز بتوان به آن مراجعه کرد و به مشخصات و منبع و شماره صفحه هر کلیدواژه از کل دست یافت.

در فرایند نمایه سازی کلیدواژه ها را از دو منبع عنوان و یا متن استخراج می کنند. اما این که از میان انبوه کلیدواژه های استخراج شده و به ویژه کلیدواژه های مترادف کدامیک به عنوان مدخل نمایه انتخاب شود به استفاده از اصطلاحنامه نیاز دارد. گاهی از اصطلاحنامه به عنوان توصیفگرها استفاده می شود، زیرادر برابر هر مدخل (توصیفگر) در اصطلاحنامه مشخصات واژه (مترادف ها، اصطلاح های عام تر و خاص تر و مرتبط و جز آن) نیز آمده است و به نمایه ساز امکان تشخیص و انتخاب توصیفگر را می دهد.

2. توصیفگر[4] یا شناسه: کلیدواژه پذیرفته شده ای است که نمایه ساز آن را به عنوان مدخل در نمایه انتخاب می کند. توصیفگرهای پذیرفته شده در هر حوزه موضوعی معمولا در سیاهه هایی که اغلب اصطلاحنامه خوانده می شوند جای می گیرند. مدخل‌ها بر اساس توصیفگرها مرتب مي‌شوند. توصیفگرها انواع متعددي دارند؛ شناسه نام، موضوع، و عنوان از این جمله هستند.

3. بيانگر[5]: كلمه يا عبارتي است كه جنبه خاصي از شناسه را نشان مي‌دهد. بيانگرها مي‌توانند انواعي چون بيانگرهاي زماني، مكاني، موضوعي، و جز آن داشته باشند. بعضي از نمايه‌ها فاقد بيانگرند. نحوه آمدن بيانگر ذيل توصیفگر متفاوت است، گاهي بيانگرها به‌صورت الفبايي ذيل شناسه مي‌آيند (برون‌بافتي)، و گاه نيز بر اساس توالي حضور در متن به‌دنبال توصیفگر اصلي مي‌آيند (درون بافتي).

4. جاي‌نما: عدد يا هر علامت ديگري است كه در نمايه در مقابل توصیفگر يا بيانگرها مي‌آيد و جستجوگر را به محل آمدن اطلاعات هدايت مي‌كند. البته گاهي در بعضي نمايه‌هاي الكترونيكي، نمايه فاقد جاي‌نمايِ قابل رؤيت است، اما در فايل اصلي اين جاي‌نماها وجود دارند. در اين‌گونه موارد كاربر با کلیک کردن روی توصیفگر و يا بيانگر مستقيما به اطلاعات كتابشناختي، چكيده، و جز آن هدايت مي‌شود.

5. ارجاعات: ارجاع بخشي از مدخل است كه کاربر را از يك شناسه يا بيانگر به شناسه ديگر راهنمايي مي‌كند. ارجاعات در نمايه‌سازي نيز همانند فهرستنويسي انواع مختلفي دارد، از جمله ارجاع "نگاه كنيد"، و "نيز نگاه كنيد". در نمايه‌سازي از ارجاع "نگاه كنيد ذيل" نيز براي هدايت كاربر از يك توصیفگر به اطلاعات ذيل توصیفگر ديگر استفاده مي‌شود.

بعضي نمايه‌ها فقط از توصیفگر و جاي ‌نما تشكيل شده‌اند و ساير اجزا را ندارند.
نمایه سازی

نمایه سازی علمی را می توان به این صورت تعریف کرد: "ثبت و ضبط محتوای اطلاعاتی مدارک با استفاده از کلیه روش ها و دستورالعمل ها به منظور سازمان دادن اطلاعات به قصد سهولت بازیابی". چنین برداشتی از از نمایه سازی چندین فعالیت متفاوت را در بر میگیرد: استخراج متحوای اطلاعاتی، ثبت محتوای اطلاعاتی، کاربرد روش های گوناگون، ذخیره و بازیابی اطلاعات و ایجاد یک بایگانی مناسب.

به اعتقاد سوانسون نمایه سازی اطلاعات به این دلیل توسعه یافته است که در اصل، اطلاعات تولید شده خیلی بیشتر از آن است که بتوان برای هر جستجو همه آنها را مطالعه کرد. به عبارتی کلی تر می توان گفت نمایه سازی به منظور افزایش سهولت دسترسی و بازیابی اطلاعات توسعه یافته است.

از آنجا كه نمايه‌سازي شيوه‌هاي دستيابي به اطلاعات مجموعه‌اي از مدارك يا يك مدرك و يا بخش‌هايي از يك مدرك را، صرف‌نظر از محل نگهداري آن، فراهم مي‌كند، مي‌توان گفت نمايه‌سازي روش بنيادين سازمان‌دهي دانش است و فهرستنويسي و رده‌بندي مصاديق آن هستند. چرا كه فهرستنويسي، در واقع نمايه‌سازي يك مجموعه خاص است و رده‌بندي هم تنظيم شناسه‌هاي نمايه بر اساس ارتباط ميان آنها، رابطه كل و جزء، و رابطه سلسله مراتبي است.
نظام های نمایه سازی

نظام‌ هاي نمايه ‌سازي از نظر قواعد آرايش شناسه‌ها، زمان و عامل هماراكننده به دو دسته كلي پيش‌ همارا و پس‌ همارا تقسيم مي‌ شوند.

1. نظام‌هاي نمايه‌ سازي پيش ‌همارا: در اين نظام‌ ها برقراري رابطه نحوي بين اصطلاحات، قبل از ذخيره‌ سازي و توسط نمايه‌ ساز صورت مي‌ گيرد. موضوع در قالب رشته ‌اي از كلمات كه با تركيب نحوي معيني پشت سر هم قرار گرفته، ساخته مي ‌شود و اگر جستجوگر در همان قالب به ‌دنبال موضوع بگردد قادر به بازيابي خواهد بود. از آنجا كه زمينه‌ هاي عدم ‌تطبيق بين الگوي پيش‌ هماراي نمايه ‌ساز از موضوع و الگوي كاربر براي يافتن اطلاعات بسيار زياد است، بايد اولا توصيفگر مرجح به‌ گونه‌اي انتخاب شود كه مورد استفاده تعداد بيشتري از استفاده‌ كنندگان باشد؛ ثانيا در مواقعي كه مفهوم مدرك از متن در قالب چند كلمه به ‌صورت يك عبارت بيان مي‌ شود، طبعا فقط يكي از اين چند كلمه در ابتدا قرار مي‌ گيرد و مدخل نمايه مي ‌شود و ساير كلمات كه بعد از آن مي ‌آيند (= مفاهيم ثانويه) بايد امكان مدخل شدن بيابند. ايجاد ارجاعات از مفاهيم ثانويه قاعدتا بايد داراي الگو باشد، و در آن اصل صرفه‌ جويي و جلوگيري از حجيم شدن نمايه رعايت شود.

اين ارجاعات به لحاظ ماهيت با ارجاعاتي كه از مفاهيم مترادف و وابسته به شناسه مورد نظر صورت مي ‌گيرد، متفاوت است. بنابراين در نمايه‌ هاي پيش ‌همارا با دو نوع ارجاع از نظر ماهيت روبه‌رو هستيم: ارجاع از مفاهيم مترادف و وابسته، و ارجاع از اصطلاحات ثانويه در يك شناسه مركب به آن شناسه. از مهم‌ترين اَشكال نمايه‌ هاي پيش‌ همارا مي‌توان به نمايه‌هاي انتهاي كتاب اشاره كرد.

2. نظام‌ هاي نمايه ‌سازي پس‌ همارا: به‌دليل مشكلات ذكر شده در نظام‌ هاي نمايه‌ سازي پيش‌ همارا و مخالفت‌ هايي كه با همارايي اصطلاحات به ‌دست نمايه‌ ساز صورت گرفت، نظام‌ هاي ديگري شكل گرفت كه در آن برقرار كردن پيوند بين واژه‌ هاي يك شناسه مركب، در مرحله بازيابي و توسط جستجوگر صورت مي‌گيرد. به علاوه، فراهم شدن امكان استفاده بيشتر از رايانه در ذخيره و بازيابي، موجب رواج بيشتر نظام‌ هاي پس‌ همارا شد.

در اين نظام موضوع مدرك در قالب تك ‌واژه‌ها يا اصطلاحات تك مفهومي بر روي برگه‌ ها يا در فايل‌ هاي رايانه ‌اي ثبت مي‌ شود و در مقابل آن جاي ‌نما مي‌آيد. جستجوگر مي‌تواند موضوع موردنظر خود را به تك‌ واژه‌ها تفكيك و هر واژه را جداگانه از نمايه استخراج كند، سپس جاي‌ نماي مدارك استخراج شده را با هم مقايسه و مدارك داراي جاي ‌نماي مشترك را به‌عنوان نتيجه، بازيابي كند. از عمده‌ ترين مشكلات اين نظام‌ ها ملاحظات نحوي و معناشناختي است كه يكي از مهم‌ ترين آنها مسئله تقدم و تأخر اصطلاحات در هنگام همارايي است. مثلا به هنگام جست‌وجوي مدركي در مورد "فلسفه علم"، ممكن است همه مدارك مربوط به "علم و فلسفه" و "علم فلسفه" هم بازيابي شود كه مرتبط با موضوع نيست. البته براي رفع اين مشكل پيشنهادهايي در مورد كدگذاري روي تك ‌واژه‌ها و يا تعيين نقش و ربط آنها ارائه شده است. بر اساس اين پيشنهادات بايد دستورالعملي خاص تهيه شود و در اختيار نمايه‌ ساز قرار گيرد كه در سرتاسر كار به‌طور يك دست از آن استفاده كند. از مهم ‌ترين انواع قديمي نظام‌ هاي پس ‌همارا، نظام‌ هاي پس‌هماراي مبتني بر برگه (كارت) است كه خود به دو دسته بزرگ تقسيم مي‌شوند. در يك دسته در بالاي هر كارت يا برگه يك توصيفگر و زير آن جاي‌نماها مي‌آيد. اين نوع برگه‌ ها را مي‌توان "كارت اصطلاح" ناميد كه گونه هاي رايج آن برگه ‌هاي ده ستوني و نظام‌ هاي تطابق نوري هستند. در دسته دوم كل اطلاعات يك مدرك بر روي كارت نوشته مي‌شود، مانند "برگه‌هاي لبه منگنه". اين نوع برگه‌ ها را مي‌توان "كارت مدرك" ناميد.

بيشتر موتورهاي جستجوي وب بر نمايه‌ هاي واژه‌اي از نوع پس‌ همارا متكي هستند.
زبان های نمایه سازی

زبان نمایه سازی زبانی است که برای توصیف موضوع یا سایر ویژگی های مدراک به کار می رود. این زبان ها در متون مختلف به دو یا سه گروه تقسیم شده اند. در اینجا سه گروه زبان نمایه سازی آزاد، طبیعی و کنترل شده مورد توجه است:
1. نمايه‌سازي به زبان آزاد[6]

در اين زبان محدودیتی از نظر نوع واژه ها وجود ندارد. هر واژه یا اصطلاح می تواند بدون قید و شرط از زبان طبیعی گرفته شود. نمايه‌ساز از توصيفگرهايي كه خود مناسب مي‌داند براي توصيف مفاهيم موجود در مدارك استفاده مي‌كند، خواه اين توصيفگرها در متن آمده باشد يا نه. البته اصل انتخاب توصيفگر اخص و اصل وحدت در نمايه‌سازي بايد در اين زمينه مورد توجه قرار گيرد. منظور از اصل وحدت آن است كه در نمايه‌ سازي به زبان آزاد بايد تدابيري انديشيده شود كه از پراكندگي يك مفهوم ذيل توصيفگرهاي متعدد اجتناب شود. اين كار در واقع اعمال نوعي كنترل واژگاني است كه در جريان كار و توسط نمايه ‌ساز، بدون استفاده از اصطلاحنامه انجام مي‌شود.

2. نمايه‌ سازي به زبان طبيعي[7]

در اين نظام از واژه‌ هاي به ‌كار رفته در خود مدرك به‌ عنوان توصيفگر استفاده مي‌ شود. يعني مفاهيم استخراج شده فقط با استفاده از واژه‌ هاي به‌ كار رفته در متن به توصيفگر تبديل مي‌ شوند. اين نوع نمايه‌ سازي را مي ‌توان از مصاديق نمايه‌ سازي به زبان آزاد هم تلقي كرد. بنابراين اصول پيش ‌گفته در مورد نمايه ‌سازي به زبان آزاد در اينجا هم كاربرد دارد، مگر هدف، تهيه نمايه ‌هاي واژه‌ اي باشد. نمايه‌هاي كوئيك، كووك و جایگشتی از انواع نمايه‌هاي واژه‌اي به زبان طبيعي هستند.
الف. نمایه کوئیک یا درون بافتی[8]

در این نوع نمایه، تمام کلمات موجود در عنوان مدرک با سیاهه ای از واژه های بازدارنده که در اختیار است مطابقت داده می شود. سپس کلماتی که در این سیاهه وجود ندارند به عنوان کلیدواژه انتخاب می شوند. از کلیدواژه ها به عنوان مدخل استفاده می شود. مدخلی که با هر یک از این کلیدواژه ها ساخته می شود به صورتی است که واژه ها را درون بافت خود، یعنی همراه با بقیه کلمات عنوان،در شکل و نظم طبیعی خود نشان می دهد. با این وجود که واژه های غیر مجاز که به عنوان مدخل انتخاب نمی شوند، در عنوان حضور دارند. مدخل در جایگاه خود در متن عنوان به ترتیب الفبایی مرتب شده و به طریقی چاپ می شوند که در وسط یا در ستون سمت چپ و یا سمت راست صفحه (در فارسی) در یک ستون قرار گیرند. برای مشخص کردن پایان عنوان نیز از علامت قراردادی خاصی نظیر خط مورب (/) استفاده می شود. نمونه زیر نمایه سازی عنوان "واژه نامه ها و دایره المعارف های علوم کتابداری و اطلاع رسانی" به روش نمایه کوئیک را نشان می دهد:

هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني/ واژه‌نامه‌ها و دايره‌المعارف‌ها

واژه‌نامه‌ها و دايره‌المعارف‌هاي علوم‌ كتابداري و اطلاع‌رساني/

واژه‌نامه‌ها و دايره‌المعارف‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني/

و دايره‌المعارف‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني/واژه‌نامه‌ها

كتابداري و اطلاع‌رساني/ واژه‌نامه‌ها ودايره‌المعارف‌هاي علوم

از قدیمی ترین و معتبرترین نمایه نامه هایی که از این نوع نمایه استفاده می کنند chemical titles است که از 1961 انتشار می یابد.
ب. نمایه کووک یا برون بافتی[9]

در این نمایه هر کلیدواژه به نوبت از عنوان خود خارج شده و مقدم بر سایر اجزای عنوان در حاشیه سمت راست صفحه قرار می گیرد. سپس عنوان به ترتیب طیبیعی خود در حالی که کلیدواژه هم جزء آن است به دنبال آن می آید. بهاین ترتیب برای هر واژه مهم یک مدخل ساخته می شود. مدخل های نمایه کووک برای نمونه پیشین به صورت زیر است:

اطلاع‌رساني

واژه‌نامه‌ها و دايره‌المعارف‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني

دايره‌المعارف‌ها

واژه‌نامه‌ها و دايره‌المعارف‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني

علوم

واژه‌نامه‌ها و دايره‌المعارف‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني

كتابداري

واژه‌نامه‌ها و دايره‌المعارف‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني

واژه‌نامه‌ها

واژه‌نامه‌ها و دايره‌المعارف‌هاي علوم كتابداري و اطلاع‌رساني
پ. نمایه جایگشتی یا گردان[10]

اساس این نمایه نیز گردش کلیدواژه های عنوان است. البته این گردش به طور محدود با دو واژه نشان داده می شود. کلیدواژه های موجود در هر عنوان به صورت جفت انتخاب می شوند. هر مدخلی شامل دو واژه است هر کلیدواژه در کنار کلیدواژه دیگری که در همان عنوان قرار دارد، نمایش داده می شود. برای نمونه اگر در عنوانی پنج کلیدواژه وجود داشته باشد از آنها ده جفت اصطلاح ساخته می شود که هر جفت با جابه جا دوباره در نامه نامه وارد می شوند و در مجموع بیست مدخل را تشکیل می دهند. به عبارت دیگر برای عنوان n(n-1) مدخل ساخته می شود که n تعداد کلیدواژه های موجود در آن است. از نمونه های معروف و متعبر این نوع نمایه نامه ها می توان به نمایه هایی اشاره کرد که توسط موسسه اطلاعات علمی (ISI) در نمایه نامه استنادی علوم[11] و نمایه نامه استنادی علوم اجتماعی[12] تهیه می شود. در این دو نمایه نامه بخشی با عنوان Permuterm Subject Index وجود دارد.

3. نمايه ‌سازي به زبان كنترل شده[13]

در اين نوع نمايه ‌سازي مفاهيم استخراج شده از متن به منظور انتخاب توصيفگر با ابزارهای کنترل واژگانی مانند سرعنوان‌هاي‌ موضوعي و يا اصطلاحنامه ‌ها تطبيق داده مي‌شود.

تفاوت عمده اصطلاحنامه‌ ها با سرعنوان‌ هاي موضوعي در آن است كه روابط موجود در اصطلاحنامه از نوع سلسله مراتبي (اعم و اخص)، وابستگي، و يا ترادف است، هر چند درسرعنوان‌ هاي موضوعي هم علاوه بر ارجاعات "نگاه كنيد" و "نيز نگاه كنيد" واژه ‌هاي اعم و اخص مشخص مي‌شوند، اما اين موارد ضرورتا با نگاهي دقيق به روابط صحيح معنايي گنجانده نشده و بيشتر مواردي را شامل مي‌شوند كه گنجاندن آنها براي كاربر مفيد است. ارجاع "نيز نگاه كنيد" در اين فهرست‌ ها مي‌آيد، اما اين ارجاعات از نوع سلسله مراتبي يا وابسته نيستند. تفاوت ديگر اين دو ابزار، كنترل واژگاني در آنهاست؛ فهرست‌هاي سرعنوان موضوعي اغلب فهرستي از توصيفگرهاي پيش‌همارا هستند، ولي اصطلاحنامه‌ها داراي توصيفگرهاي تك مفهومي هستند كه مي ‌تواند در مرحله نمايه ‌سازي توسط نمايه‌ ساز انتخاب و همارا شود و مدخل قرار گيرد و يا در مرحله بازيابي توسط كاربر، بازيابي و همارا شود.

مزيت استفاده از زبان كنترل شده در نمايه ‌سازي، جلوگيري از حذف اطلاعات به ‌دليل پراكندگي ذيل توصيفگرهاي متعدد است. همچنين در اين شيوه استفاده‌ كننده نيازي به مراجعه به مدخل ‌هاي متعدد براي يافتن اطلاعات مربوط به يك مفهوم واحد را ندارد. نمايه ‌سازي واژه ‌اي و عدم كنترل واژگان در شيوه‌ هاي نمايه‌ سازی خودكار از جمله در پایگاه های اطلاعاتی موتورهای جستجو سبب آشفتگی كاربران در بازيابي اطلاعات می ‌شود. بازيابی هزاران مدرک غير مرتبط و عدم‌ بازيابي مدارک مرتبطي كه مفهوم مورد جستجو را با توصيفگر متفاوت ذخيره كرده، نياز بيشتر به نمايه ‌سازي مفهومي و كنترل واژگانی را در اين محيط يادآور می شود.
انواع نمایه

1. نمایه ها را براساس نقاط دسترسی که فراههم می کنند، می توان به دسته های مختلف تقسیم کرد:

الف. نمایه پدیدآور (مولف): این نوع از نمایه دسترسی به پدیدآور اثر را فراهم می کند و بیشتر در نمایه نامه ها دیده می شود.

ب. نمایه عنوان: این نوع نمایه بر اساس عنوان آثار تهیه می شود. نمایه عنوان که شاید بیشتر از سایر روش های نمایه سازی در پیوند با منابع چاپی، مورد توجه واقع شده بود، به روش های مختلفی مانند کوییک، کووک و یا گردان ساخته می شود. نمایه عنوان نیز بیشتر نمایه نامه ظاهر می شود.

پ. نمایه موضوع: هدف از تولید این نوع نمایه ایجاد نقطه دسترسی موضوعی به مدارک است. با استفاده از این نوع نمایه کاربر می تواند به جستجوی موضوعی بپردازد. این نوع نمایه علاوه بر نمایه نامه در پایان کتاب ها نیز اغلب به چشم می خورد.

در میان نمایه های چاپی بیشتر این سه نوع نمایه دیده می شود. گاهی نمایه ناشر نیز تولید می شود که بیشتر جنبه تجاری دارد.

2. نمایه ها را از نظر شیوه تهیه می توان به دو گروه زیر تقسیم کرد:

الف. نمایه دستی: توسط نمایه سازان انسانی تهیه می شود.

ب. نمایه ماشینی (خودکار): توسط نرم افزارهای نمایه سازی تدوین می گردد.

پ. ترکیبی: توسط نرم افزارهای نمایه سازی تهیه شده و توسط نمایه سازان انسانی تصحیح و تایید می شود.

3. بر اساس ساختار نمایه ها می توانند به دو شکل زیر باشند:

الف. ساده: در این نوع، نمایه فقط از توصیفگرها تشکیل شده است.

ب. دارای بیانگر: این نوع نمایه ترکیبی از توصیفگرها و بیانگرها است.

4. نمایه ها را می توان بر اساس زبان در سه گروه دسته بندی کرد:

الف. زبان آزاد

ب. زبان طبیعی

پ. زبان کنترل شده (در بخش زبان های نمایه سازی توضیح داده شده است)

5. از بعد هم آرایی نیز نمایه ها را به دو روش زیر می توان گروه بندی کرد:

الف. پیش همارا

ب. پس همارا (در نظام های نمایه سازی توضیح داده شده است)

6. نمایه ها را بر اساس نحوه تنظیم به سه گروه زیر تقسیم می کنند:

الف. الفبایی

ب. تاریخی

پ. رده ای

7. علاوه بر موارد فوق می توان بر اساس نوع انتشار نیز نمایه ها را به صورت زیر دسته بندی کرد:

الف. نمایه کتاب: این نوع نمایه که می تواند خود به یک یا چند شکل از موارد فوق باشد، در پایان کتاب ها قرار می گیرد تا دسترسی به محتوای کتاب را تسهیل کند. این ابزار بازیابی در کنار فهرست مندرجات تفضیلی می تواند یافتن اطلاعات را برای استفاده کننده آسان کند.

ب. نمایه نامه: این نوع نمایه ها به شکل نشریه ای ادواری منتشر می شوند که محتوای آنها را نمایه های عنوان، موضوع و جز آن در حوزه های موضوعی خاص تشکیل می دهد. در ادامه بیشتر به نمایه نامه پرداخته شده است.
نمایه نامه ها
1. تعریف

نمایه نامه نوعی نشریه ادواری است که به طور منظم و ساخت یافته محتوای ادواری ها و یا سایرمدارک را در حوزه های موضوعی خاص نمایه می کند. موسسه های خدمات نمایه سازی که معمولا سازمان های علمی یا شرکت های تجاری در زمینه های تخصصی هستند نمایه نامه ها را تهیه و منتشر می کنند. نمایه نامه راهنمای محتوای منبع یا گروهی از منابع حاوی دانش مکتوب است. نامیه نامه به یاری استناد کتابشناختی، وجود مدارک خاص در منابع و گاه در مکان خاص را نشان می دهد.

ذکر این نکته حائز اهمیت است که اشتراک خدمات نمایه سازی بسیار گران است و معمولا کتابخانه های کوچک نمی توانند هزینه آن را پرداخت کنند. درمواردی که کتابخانه خود نیروی انسانی متخصص و امکانات لازم را دارا باشد می تواند برخی نمایه نامه های تخصصی از مقالات مجلات دریافتی را تهیه کند. البته این خدمت باید اصولی و به شیوه علمی ارائه شود تا مفید واقع گردد.
2. تولید

همانطور که اشاره شد، نمایه نامه ها عمدتا توسط نهادهای تخصصی منتشر می شوند. علاوه بر نهادهای تخصصی، موسسات دولتی و ناشران تجاری هم دست به تولید این منابع می زنند.

همچنین تولید نمایه نامه ها هزینه های بالایی را به همراه دارد. چرا که این منابع در فاصله های زمانی ممتد و به طور معمول دو هفته یا هر ماه یک بار منتشر می شوند.

نمایه نامه ها به شکل های مختلفی تولید می شوند. از نظر نوع انتشار، نمایه نامه ها به شکل نشریه ای مستقل یا بخشی از یک نشریه تهیه می شوند. علاوه بر آن شماره های مختلف یک نمایه نامه معمولا پس از تکمیل یک دوره زمانی خاص (مثلا یک سال) در هم ادغام شده و به تحت عنوان شماره درهمکردی منتشر می شوند.

در حال حاضر برای تولید نمایه نامه ها استفاده وسیعی از رایانه صورت می گیرد. نمایه سازی دستی با کمک بسیار ساده تر شده است. نرم افزارهای واژه پرداز مانند مایکروسافت ورد[14] امکانات گسترده ای برای تولید نمایه نامه ها به صورت دستی فراهم کرده اند. از سوی دیگر رایانه ها و پیشرفت های فناوری اطلاعات به ویژه در محیط اینترنت امکان نمایه سازی خودکار را فراهم آورده است. این امکان، به تولید پایگاه های اطلاعاتی یا همان نمایه نامه الکترونیکی به شکل گسترده ای منجر شده است. علاوه بر آن موتورهای کاوش عمومی و موضوعی وب نیز روش های نمایه سازی خودکار را به خدمت گرفته اند و هر یک پایگاه اطلاعاتی خود را روز به روز گسترش می دهند.
3. کارکردها

نمایه نامه نقشی اساسی در آگاهی رسانی جاری، جستجوی گذشته نگر، جلوگیری از دوباره کاری، دسترسی به انتشارات خارجی و بازیابی و جایابی اطلاعات دارند. این منابع ابزارهایی ارزان و راحت برای گردآوری فهرستی از ارجاعات و تهیه کتابشناسی در یک موضوع خاص به حساب می آیند. یک جستجوی کامل در شماره های مختلف نمایه نامه ای در محدوده زمانی خاص امکان انتخاب مجموعه مناسبی از اسناد و مدارک را فراهم می کند. جستجوی در شماره های درهمکردی موجب صرفه جویی در وقت می شود. زیرا جستجوگر به جای جستجو در شش یا دوازده شماره جداگانه فقط یک نمایه را مورد جستجو قرار می دهد.

از آنجا که نمایه نامه ها وارسی تعداد بیشتری از متون را امکان پذیر می سازند، پژوهشگران با مراجعه به این منابع می توانند از پژوهش های انجام شده در یک حوزه موضوعی خاص آگاهی یابند.
4. پوشش

نمایه نامه بر اساس منابع ردیف اول مانند کتاب ها، گزارش ها، مقاله های مجله ها، گزارش های کنفرانس ها، پایان نماه ها و پروانه های ثبت اختراعات به وجود می آید. بر همین اساس بعضی نمایه نامه ها موضوعات خاصی را پوشش می دهند، بعضی نقدها را پوشش می دهند و برخی پوشش اطلاعاتی را از نظر شکلی محدود کرده و آن را به انوع معینی از مواد، مانند پروانه های ثبت اختراعات یا پایان نامه منحصر می کنند.

نمایه نامه ها عموما یک رشته بسیار عام و کلی را تحت پوشش در می آورند. هدف اساسی آن است که نمایه نامه ها تمام حوزه دانش را سازماندهی کنند. البته از نظر موضوعی ممکن است بین برخی از منابع ردیف دوم تا حدودی همپوشانی موضوعی وجود داشته باشد. یعنی موضوعی واحد تحت پوشش دو نمایه نامه قرار گیرد. بر خلاف این همپوشانی ها ممکن است بعضی موارد به طور نامناسب مورد پوشش قرار گرفته یا حتی به طور کلی نادیده گرفته شوند. به ویژه پروانه های ثبت اختراعات، گزارش ها و پایان نامه ها که در نمایه نامه ارائه می شود، ممکن است فقط پوشش محدودی داشته باشند؛ و فقط اقلامی که با اهمیت هستند پوشش داده شوند و اقلام کوتاه تر و متخصر تر نادیده گرفته شوند. این مشکلات عموما به دلیل میان رشته ای شدن علوم و سیاست های نمایه سازی نهادها تولید کننده نمایه ها به وجود می آید.
5. ساختار

واحد های اساسی تمام نمایه نامه ها در زمینه هر موضوعی که باشند، توضیحاتی درباره مدرک تحت پوشش است. در نمایه نامه ها اطلاعات کتابشناختی زیر مدخل های دستیابی ارائه می شود. از آنجا که این منابع ارجاع های زیادی برای هر یک از مدارک تحت پوشش ارائه می کنند، باید به شکلی نظم یافته باشند که افراد بتوانند اطلاعات مورد نیاز خود را در آنها به سادگی بیابند. مدخل ها در نمایه ها معمولا به روش های مختلفی نظم پیدا می کنند. همانطور که در بخش انواع نمایه توصیف شد این نظم عموما بر اساس سه گروه کلی موضوع، عنوان و پدیدآور است. در زیر هر گروه نیز نظم الفبایی حاکم است. در هر بخش توصیفگرهایی آورده شده و مقابل هر توصیفگر کد و شماره صفحه مربوطه درج شده است. بخش پایانی هر نمایه نامه نیز عموما اطلاعات کتابشناختی منابع است. اطلاعات مربوط به هر منبع با شماره ردیفی آغاز می شود که همان کد منبعی است که در مقابل توصیفگرها آمده است.
6. ارزیابی

یکی از مهمترین فعالیت هایی در زمان انتخاب و یا استفاده از نمایه نامه ها انجام می گیرد ارزیابی آنها است. برای ارزیابی هر منبعی از جمله نمایه نامه ها نیاز به معیارهایی است. بدون توجه به چاپی یا الکترونیکی بودن نمایه نامه می توان از معیارهای زیر برای ارزیابی آن استفاده کرد:

الف. محتوا: محتوای نمایه های مختلف برای کاربران متفاوت در نظر گرفته شده است. انتخاب یک نمایه نامه در درجه اول بستگی به استفاده کننده آن دارد. بنابراین کتابداران در زمان انتخاب نمایه نامه ها باید جامعه استفاده کننده از آن را مورد توجه داشته باشند.

ب. گستره: دامنه زمانی و موضوعی و همچنین تعداد عنوان های نمایه شده در نمایه نامه ها یکی دیگر از معیارهای ارزیابی است. این که یک نمایه نامه چه سال هایی را تحت پوشش قرار می دهد یا در چه حوزه موضوعی فعالیت می کند و تعداد عنوان هایی که بیش از نمایه نامه مشابه دارد عوامل تعیین کننده گستره نمایه نامه می باشند.

پ. قیمت: نیز یکی از معیارهایی که در انتخاب هر منبعی دخالت دارد. بر اساس سیاست ها و میزان بودجه ای که در اختیار کتابخانه است، نوع منبعی که خریداری می شود متفاوت می باشد.

ت. ناشر: اعتبار و شهرت ناشر یکی از عوامل تعیین کننده در هنگام ارزیابی نمایه نامه ها است. H. W. Wilson company, EBSCO, UMI, Information Access Company از مهمترین تولید کنندگان نمایه نامه ها هستند و اغلب نمایه نامه های انگلیسی موجود در کتابخانه ها توسط این ناشران تهیه می شود. علاوه بر ناشر، اعتبار کارگزار نیز در انتخاب منبع اثر گذار است. Dialog, America Online نیز دو نمونه از کارگزاران معتبر در سطح بین المللی هستند.

علاوه بر این موارد، در پیوند با نمایه نامه های الکترونیکی، نوع سی دی رام (برای پایگاه های اطلاعاتی ناپیوسته) و نرم افزار بازیابی اطلاعات، الگوریتم های نمایه سازی، دوره های آموزشی استفاده از نرم افزار، هزینه های جانبی، سخت افزار و زیر ساخت مخابراتی مورد نیاز، نحوه روزآمد سازی و مدت زمان اشتراک از عوامل و معیارهای تعیین کننده در انتخاب نمایه نامه می باشند.

ث. عمق نمایه سازی: یا میزان کامل و جامع بودن نمایه نامه در حوزه موضوعی مرتبط یکی دیگر از عوامل تعیین کننده در ارزیابی نمایه نامه ها است. تعداد توصیفگرهایی که برای نمایه سازی یک مدرک به کار برده شده است عمق نمایه سازی را نشان می دهد. این مورد در نمایه نامه ها کمتر به صورت آشکار به چشم می خورد.

ج. روزآمد بودن: در اغلب مواقع نمایه هر چه روزآمدتر باشد، مفیدتر خواهد بود. روزآمد سازی نمایه نامه های چاپی با هزینه بالایی همراه است. هزینه های نمایه سازی و چاپ دو مشکل عمده بر سر راه روزآمد سازی نمایه نامه ها چاپی است. این مشکلات باعث می شود نمایه نامه ها به شکل ادواری هایی با فاصله زمانی زیاد منتشر شود. این نکته را نیز با مورد توجه قرار داد که نمایه نامه یک منبع ردیف دوم است. بنابراین مدت زمان نسبتا زیادی از تولید اثر اصلی تا انتشار نمایه آن به طول می انجامد.

در حالی که نمایه های الکترونیکی و به ویژه نمایه های خودکار به دلیل مواجه نبودن با مشکل هزینه های بالای چاپ و نمایه سازی خیلی سریع تر روزآمد می شوند. نمایه سازی در موتورهای کاوش نمونه روزآمدترین نمایه سازی می باشد. موتور کاوش گوگل اطلاعاتی که 24 ساعت پیش منتشر شده باشد را بازیابی می کند. این به مفهوم روزآمد شدن 24 ساعته پایگاه اطلاعاتی یا همان نمایه نامه این موتور کاوش است. این نمونه شاید سریعترین روزآمدسازی یک نمایه نامه باشد.

به هر حال فناوری بسیاری از مشکلاتی که بر سر راه تولید نمایه نامه ها در شکل سنتی بوده را برداشته است که یکی از آنها روزآمدسازی است.

چ. شکل فیزیکی: این که نمایه صرفا به شکل چاپی یا الکترونیکی یا ترکیبی از هر دو منتشر می شود، یکی دیگر از معیارهای ارزیابی و انتخاب نمایه نامه ها است. با توجه به مزیت های نمایه نامه های الکترونیکی (پایگاه های اطلاعاتی) و نوع کاربران، کتابخانه می تواند اقدام به انتخاب یکی از شکل های پیش گفته نماید.
7. نمونه هایی از نمایه نامه های چاپی و الکترونیکی

در ادامه تعدادی از نمایه نامه های چاپی و الکترونیکی معرفی می گردد:
الف. نیازی، سیمین (1381). نمایه مقاله های کتابداری و اطلاع رسانی. تهران، نشر آمن.

این نمایه نامه مقاله های حوزه علوم کتابداری و اطلاع رسانی را شامل می شود. بازیابی مقاله ها با استفاده از نمایه موضوعی، عنوان و پدیدآورندگان امکان پذیر است. در انتها نیز بخشی به اطلاعات کتابشناختی اختصاص داده شده است.
ب. ایران. وزارت فرهنگ و آموزش عالی. مرکز اسناد و مدارک علمی ایران (1357). نمایه مدارک غیرکتابی موجود در مرکز اسناد و مدارک علمی ایران. تهران: مرکز اسناد و مدارک علمی ایران.

همانطور که از عنوان این نمایه نامه بر می آید، دامنه پوشش این ابزار بازیابی اطلاعات را مواد غیر کتابی موجود در مرکز اسناد و مدارک علمی ایران تشکیل می دهد. بازیابی اطلاعات در این نمایه نامه به کمک نمایه سرشناسه و نمایه موضوعی امکان پذیر شده است.
پ. رعیت علی آبادی، مریم، طاهری لطفی، شهرزاد، عمرانی، نسرین (1368). مقاله نامه زن. تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.

این نمایه نامه نیز یک نمایه نامه موضوعی است که مقاله های منتشر شده در حوزه موضوعی زن را تحت پوشش قرار داده است. نمایه موضوعی، نام ها و عنوان مدخل های دسترسی به اطلاعات را تشکیل داده اند و بخش پایانی را اطلاعات کتابشناختی مقاله ها به خود اختصاص داده است.

از انواع نمایه نامه های الکترونیکی نیز می توان به پایگاه اطلاعاتی EBSCO، نمایه ملی ایران (نما) و نمایه نامه مجله مدیریت اشاره کرد. لازم به توضیح است پایگاه اطلاعاتی EBSCO هم به صورت چکیده نامه و هم به صورت نمایه نامه عمل می کند.



منابع

داورپناه، محمدرضا (1382). جستجوی اطلاعات علمی و پژوهش در منابع چاپی و الکترونیکی: شامل حوزه های علوم، فنی مهندسی، کشاورزی، پزشکی، علوم انسانی و اجتماعی. ویراستار محمدحسین دیانی. تهران: دبیزش، چاپار.

راولی، جنیفر ای. (1374). نمایه سازی و چکیده نویسی. ترجمه جعفر مهراد، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.

کتز، ویلیام (1382). مقدمه ای بر اثر مرجع. ترجمه رحیم فرحی شاهگلی. تبریز: دانشگاه تبریز.

محمدی فر، محمد رضا (1381). مبانی نمایه سازی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.

http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/نمایه‌سازی.aspx

[1] Concordance

[2] Entry

[3] keyword

[4] Descriptor

[5] Modifier

[6] Free indexing language

[7] Natural indexing language

[8] Keyword In Context (KWIC)

[9] Keyword Out of Context (KWOC)

[10] Permuterm

[11] Science Citation Index

[12] Social Science Citation Index
[13] Controlled indexing language

[14] Microsoft Word
آخرین ویرایش:
آخرین نویسنده:
مالک صفحه:

گشتن


جستجو در ویکی




جعبه ابزار


انتخاب زبان
زبان دلخواه:



بخشها

Home Page | About us | Contact us | Site Map 
©2008 Ferdowsi University Of Mashhad.