HTML clipboard

نمایه های استنادی

 

با افزایش حجم اطلاعات مخصوصا در حوزه های علمی  و تخصصی شدن رشته های علمی از طرفی و کمبود زمان و سرمایه تلقی شدن اطلاعات از سوی دیگر، دستیابی به اطلاعات با کیفیت در زمان کم و با سرعت بالا نیاز می باشد. اطلاعات معتبر و ارزشمند عنصر اصلی پژوهش در تمامی حوزه های علمی است. با توجه به زمان اندک پژوهشگران و دانشمندان در تمامی حوزه های علمی می بایست سازوکارهایی یافت تا از طریق آنها بتوان به اطلاعات معتبر یا متعبر بودن اطلاعات پی برد. این مقاله چنین سازوکارهایی را که در حال حاضر بسیار مورد استفاده هستند بررسی خواهد نمود.

هر فردی که اثری را تولید می کند می بایست برای اثبات ادعا یا فرض خویش مستنداتی را ارائه نماید. این مستندات در پژوهش های علمی می تواند عملکرد خود فرد یا اتکاء وی به پژوهش های دقیق پیشین باشد. از طریق استناد به آثار قدما می توان صحه ای بر مطالب و ادله ای برای اثبات بیان خویش ارائه نمود. بنابراین ابتدا می بایست با استفاده از استناد کردن به منابع قبلی اعتبار اثر خویش را افزایش دهد. اما استناد چیست؟ استناد یعنی یادداشت ارجاعی به اثری که از آن عبارتی یا جمله­ای (به صورت مستقیم یا غیرمستقیم) نقل شده است یا ارجاعی به یک اثر یا یک منبع موثق به منظور اثبات صحت یک مطلب یا یک نظر (سلطانی و راستین، 1379: 14). در زبان انگلیسی بین دو واژه استناد (Citation) و ارجاع (Reference) تفاوت قائل می شوند. یعنی "مقاله ب دارای ارجاعی به مقاله الف است. مقاله الف پیش از مقاله ب منتشر شده است. مقاله ب به مقاله الف استناد می کند. مقاله ب دارای ارجاع به مقاله الف است و مقاله الف مورد استناد مقاله ب قرار می گیرد" شکل 1. تعداد ارجاع های هر مقاله با تعداد اقلام سیاهه کتابشناختی آن اندازه گیری می شود.

از اینرو هیچ فردی نمی تواند بدون اشاره با آثار پیشین، خویش را بی نیاز از علم دیگران بداند. نمی توان هم ادعا کرد که اثری بدون توجه به مطالب گذشتگان نوشته شده است. اما هر فردی برای استناد دادن به دیگران انگیزه خاص خویش را داراست. یک مقاله یا کتاب ممکن است به دلایلی مانند تأیید نظر نویسنده و رد نتایج گذشته به آن استناد شود.

 یوجین گارفیلد (1962 در عصاره، 1377: 35-36) بنیانگذار مؤسسه اطلاعات علمی، پانزده دلیل اصلی برای استناد کردن به یک مدرک شناسایی می کند که عبارتند از.

Ø      تجلیل از پیشینیان

Ø      اعتبار بخشیدن به آثار مرتبط (تجلیل از همتایان)

Ø      معرفی روش‌شناسی و ابزارهای علمی مورد استفاده

Ø      فراهم آوردن پیشینه برای مطالعات بیشتر

Ø      تصحیح اثر خود

Ø      تصحیح آثار دیگران

Ø      نقد آثار قبلی

Ø      اثبات ادعاها

Ø      آگاهی دادن نسبت به آثاری كه به زودی منتشر خواهند شد

Ø      مشخص كردن مدارك اصلی و مهم یك حوزه [مشخص کردن آثار اصلی و مهمی که در آن یک ایده ای پدیدار شده است.]

Ø      تهیه داده‌های واقعی دسته‌های حقایق فیزیكی ثابت و غیره

Ø      معرفی انتشارات بنیادی در مورد و اندیشه یا مفهوم مورد بحث

Ø      معرفی انتشارات بنیادی و یا آثار با نام نویسنده

Ø      رد آثار و یا اندیشه‌های دیگران (ادعاهای منفی)

Ø      رد ادعاهای حق تقدم در آثار دیگران (تحلیل منفی)

وینستاک (در: آرمسترانگ، 2001 : 25 در داورپناه، 1386: 87-88) دلایل نویسندگان برای استناد به اثار دیگران را در پانزده مقوله دسته بندی کرده است که برخی از آنها در ذیل می آید:

Ø      ارج گذاری و حر مت نهادن به پیشگامان و پیشکسوتان(ادای دین فکری به آنان)

Ø      اعتبار بخشی به آثار مرتبط و اظهار احترام به همکاران

Ø      شناسایی روش ها، ابزار و نظایرآن

Ø      تهیه پیشینه مطالعات

Ø      تصحیح و به قاعده در آوردن آثار خود نویسنده

Ø      تصحیح و به قاعده در اوردن آثار و تالیفات دیگران

Ø      نقد آثار قبلی

Ø      اثبات ادعاها

Ø      آگاهی از انتشارات آتی و آن دسته از آثاری که آماده چاپ هستند

Ø      رهنمون شدن به آثاری که در حد وسیع توزیع یا منتشر نشده اند

Ø      احراز صحت یا اعتبار داده ها و حقایق

Ø      شناسایی آثار اصیل که در آن اندیشه ای برای اولین بارمطرح شده است

Ø      شناسایی آثار اصیل که مفهوم یا اصطلاحی وضع شده را توضیح می دهد

Ø      رد اندیشه های دیگران

Ø      اولویت بندی ادعاهای دیگران (مورد بحث و تردید قرارا دادن اظهارات پیشین)

همچنین هر فردی می تواند دلایل متعددی برای استناد ندادن به آثار دیگران بر شمار که برخی از آنها در اینجا اشاره می شود (نوروزی، 1386): 

Ø      مرتبط نبودن موضوع اثر پیشین با اثر در دست نگارش.

Ø      آشنا نبودن نویسنده با آثار پیشین.

Ø      عمومی و همه فهم شدن موضوع اثر پیشین برای همگان.

Ø      استناد نکردن به یک اثر پیشسین از روی عمد یا با انگیزه های شخصی.

با توجه به مطالب ذکر شده در بالا می توان چنین بیان داشت که تولید دانش جدید بی نیاز از بهره گیری از آثار دیگران نیست. اما دلایل مختلفی را می توان برای استناد دادن یا ندادن بیان نمود.

 

نمایه استنادی

با توجه به لزوم استناد برای اعتبار افزایی آثار علمی، ابزارهایی که تسهیل کننده یافتن استناد ها و ارتباط آنها باشد، طراحی شده اند. یکی از این ابزارها نمایه های استنادی هستند. نمایه استنادی یا نمایه سازی استنادی نوعی نمایه سازی است که امکان بازیابی مقاله های منتشر شده در مجله های علمی را بر مبنای استنادهای دریافتی از سایر مقاله ها و ارجاع ها به سایر مقاله ها فراهم می نماید. در واقع، نوعی نمایه است که آثار پیشین که در آثار پسین به آنها استناد شده را فهرست می نماید. این نوع نمایه بیشتر توسط پژوهشگران برای جایابی منابع مرتبط، ارتباط بین استنادها در رشته های گوناگون علمی و کسب اطلاع بیشتر در مورد یک موضوع یا مسأله منتشر شده پیشین استفاده می شود (نوروزی، 1386). به عبارت دیگر فرایند ساخت نمایه ای از استنادها به اقلام مورد استناد می باشد(Garfield, 1955). یک نمایه استنادی یک پایگاه داده است که مقالات در حال استناد را به مقالات مورد استناد مرتبط میکند.

تصویر زیر شمایی مفهومی از یک نمایه استنادی و روابط بین مدرک استناد کننده و مدرک استناد شونده می باشد.

هدف نمایه سازی استنادی عبارت است از:

Ø      فراهم آوردن امکان جستجو و بازیابی اطلاعات؛

Ø      معرفی پیشینه های پژوهش از طریق استنادها و ارجاع ها؛

Ø      از سر راه برداشتن مشکلات زبانی و مسائل گزینش واژگان در بازیابی اطلاعات؛ و

Ø      ارزیابی آثار علمی بر مبنای میزان استناد به آنها (نوروزی، 1386).

بعلاوه، نمایه های استنادی برای تحلیل استنادی استفاده می شوند. استناد ها می توانند به عنوان میزان تاثیر یک مقاله در داخل حوزه خاص آن استفاده شوند. اگر یک مقاله به طور وسیعی خوانده و استناد می شود، دلیلی است بر اینکه مقاله بر دیگر پژوهشگران در داخل حوزه تاثیر گذار بوده است. هنگامی که یک اثر مورد استناد است، بیانگر این است که چون به پژوهش مولف در حال استناد مرتبط می باشد ذکر شده است. استناد ها به دانشمندان اجازه می دهند تا برآورد کنند که چه مقدار پژوهش آنها توسط دیگر مولفان استفاده می شود. بنابراین، استناد ها تا اندازه ای شاخص میزان تولید علاوه بر تاثیر هستند.

چند اصطلاح در مورد نمایه های استنادی

در ذیل دو اصطلاحی که بیان کننده نوع روابط بین استنادها در مقالات می باشد، بیان می شود. با روشی که این دو اصطلاح بیان می کنند، می توان به مدارک مشابه و تا حد زیادی مرتبط در موضوعات گوناگون دست یافت.

اشتراک در مأخذ یا زوج های کتابشناختی

Ø      اشتراک در مآخذ یا اشتراک مأخذ (Co-references) که در برخی از متون تحت عنوان زوج های کتابشناختی (Bibliographic coupling) نیز از آن یاد شده است یعنی دو یا چند اثر به آثار مشترکی استناد داده باشند و مآخذ مشترکی داشته باشند. به این نوع رابطه میان آثار علمی گوناگون، ارجاع مشترک یا مآخذ مشترک نیز گفته می شود. این اندیشه نخستین بار توسط کسلر (1963 در لنکستر، 1382) مطرح شد. کسلر نشان داد مقاله هایی که تعداد بیشتری ارجاع های کتابشناختی مشترک دارند، به احتمال بسیار ارتباط موضوعی نزدیکتری نسبت به سایر مقاله هایی که اشتراک مأخذ ندارند، دارا هستند. وی این مقیاس را بر مبنای ارجاع های مشترک، را جفت بندی کتابشناختی یا اشتراک مأخذ نامید. تصویر زیر بیان کننده این مورد است:

Ø      اشتراک در متن یا هم استنادی (Co-citation): اگر دو یا چند اثر در مجموعه ای از مقاله ها با هم به آنها استناد شده باشد گفته می شود که آنها با هم ارتباط موضوعی و محتوایی دارند و هم استناد هستند و در اصطلاح، اشتراک در متن دارند. هنری  اسمال (1973 در لنکستر، 1382) برای نخستین بار این مسأله را مطرح کرد و بر این باور بود که اگر دو یا چند مدرک (مقاله) در تعدادی از مقاله های منتشر شده پس از خود با هم به آنها استناد شده باشد، می توان گفت که با هم ارتباط موضوعی دارند. در برخی از متون مرتبط با این حوزه، برای عبارت اشتراک در متن از عبارت زوج های هم استنادی نیز یاد شده است.

انواع نمایه های استنادی:

با رشد قابلیت های پیوسته، نمایه های استنادی و تحلیل آن پیچیده تر شده است. محتوای تمام متن بیشتری اکنون قابل استفاده پیوسته هست، که تامین ارتباطات بین مدارک به شکل استنادها و فرامتن ها را مهیا می سازد. با ظهور مجلات دسترسی آزاد و مخازن دسترسی آزاد، پتانسیل برای مقدار زیادتری از مجله ها و مقاله ها برای شمول در نمایه های استنادی پیوسته می باشد. در همین راستا نمایه های استنادی مختلفی ظهور پیدا کرده اند. نخستین نمایه استنادی آی اس آی می باشد. گزارش استنادی مجلات این نمایه بسیار معروف است و طی 4 دهه مورد استقبال جامعه علمی دنیا بوده است. این نمایه در حال حاضر با توجه به وسعت و پوشش موضوعی آن از اقبال جهانی برخوردار است. اما جدا از این نمایه استنادی - که در بخش بعدی مفصل بیان خواهد شد- نمایه های استنادی دیگری هم فراهم شدند. با توجه به تنوع نمایه های استنادی، در حال حاضر می توان تقسیم بندی های متعددی از آنها با توجه به قابلیت ها و ویژگی های آنها ارائه داد. شیوه نمایه شدن منابع در این نمایه های و نحوه محاسبه تاثیر هر منبع و همچنین میزان استفاده از آن و ... از هر کدام به دیگری متفاوت است.

در ذیل برخی از انواع دسته بندی هایی که می توان در رابطه با نمایه های استنادی در نظر گرفت، آورده می شود:

Ø      از نظر هزینه دریافتی:

§        رایگان:

·        Google Scholar, CiteSeer, Citebase

§        حق اشتراک:

·        ISI Web of science, Elsevier’s Scopus and CrossRef

Ø      از نظر دارا بودن انواع مدارک:

§        مدارک چاپی

·        ISI Web of science, Elsevier’s Scopus

§        مدارک پیوسته

·        Google Scholar, CiteSeer, Citebase Search and ISI Web Citation Index

Ø      از نظر نحوه عملکرد:

§        خودکار

·        Google Scholar, Citebase

§        دستی

·        ISI Web of science

این دسته بندی را می توان به صورت های مختلفی نظیر افزودن نمایه های استنادی بر اساس موضوع، بر اساس شمول زمانی منابع و ... تعدیل کرد.

در این قسمت سعی می شود نخستین نمایه استنادی یعنی آی اس آی و دومین آن یعنی اسکوپوس معرفی شوند. علت انتخاب این دو نمایه، قدمت آنها و همچنین پوشش اکثر حوزه های علمی و مخاطب جهانی آنها است.

آی اس آی (ISI Web Of Knowledge):

نخستین پایگاه استنادی است که در سال 1997 شروع بکار کرد. ISI Web of Knowledge یک سرویس نمایه سازی استنادی چند رشته ای است که بر اساس یک سری از پایگاه های ISI شروع به فعالیت کرده است: Science Citation Index (1900-present), Social Sciences Citation Index (1956-present), Arts & Humanities Citation Index (1975-present), Index Chemicus (1993-present), and Current Chemical Reactions (1986-present).

این پایگاه بیش از 28 میلیون پیشینه از سال 1975 تا 2005 را از بیش از 9000 مجله شامل مجلات پژوهشی در حوزه های هنر، علوم انسانی، علوم و علوم اجتماعی (تا کنون شامل بیش از 230 مجله دسترسی آزاد) را در بر دارد.

این پایگاه توسط موسسه تامسون ساینتیفیک[1] به فعالیت خویش ادامه می دهد. این موسسه به بررسی مجلات علمی منتشر شده در جهان می پردازد. برای نمایه شدن مجلات در پایگاه آی اس آی، قوانین خاصی توسط موسسه وضع شده که مجلات ملزم به رعایت آنها می باشند. ISI تخمین می زند که از 2000 مجله جدیدی که هر ساله توسط آن بررسی می شوند، تنها 10% برای حضور در پایگاه هایش انتخاب می شوند.

پوشش آن به شرح ذیل است:

23000 مجله، 23 میلیون ثبت اختراع، 110000 مجموعه مقاله کنفرانس ها ،5500 وب سایت، دو میلیون ترکیب شیمیایی، بیش از 100 سال بایگانی های قدیمی،40 میلیون اقلام منبع، 700 میلیون ارجاعات مورد استناد، 256 رشته علمی(Web of Science, 2008).

 ISI Web of Knowledge به یافتن، تحلیل و اشتراک سریع اطلاعات در حوزه علوم اجتماعی، هنر و علوم انسانی کمک می کند. بیش از 20 میلیون پژوهشگر در 90 کشور، پژوهش ها، برنامه ریزی ها و تصمیمات مالی شان را بر اساس محتوا و تحلیل های ISI انجام می دهند. بر اساس تحلیل آن می توان مطرح ترین مولفان در یک موضوع، سازمان های دارای بیشترین انتشار در یک حوزه موضوعی خاص، نگرش به سمت و سوهای نشر و شناسایی  همکاران برجسته برای پروژه های پژوهشی و ... را بررسی کرد.

Web of Knowledge به کاربران اجازه می دهد تا:

تحلیل استنادی را انجام دهند، اندازه گیری تاثیر یک مقاله

دنبال کردن یک موضوع پژوهشی

مکان یابی مقالات مرتبط از طریق یک عنوان یا موضوع پژوهشی

تحلیل کردن نتایج جستجو

تنظیم هشدارهای استنادی

ملاحظه تعداد ارجاعات مشترک برای هر پیشینه

دسترسی به تمام پیشینه های بازیابی شده توسط جستجوها (جستجوی ارجاع مورد استناد ISI Web of Knowledge از 8700 مجله پژوهشی با تاثیر بالا)

ابزار جستجوی ساده و پیشرفته آن به کاربران در هر سطحی کمک می کند تا منابع خویش را بازیابی کنند. 6 میلیون کلید واژه هر ساله اضافه می شوند تا نتایج جستوجوی دقیقی را ارائه کنند.

برخی قابلیت های آن به شرح زیر است:

جستجوی همزمان در بین انواع محتوا، دسترسی به محتوای وبی تمام متن، دسترسی به 100 سال پیشینه گذشته و ارجاعات مورد استناد، جستجوی مقالات پیش منتشر شده مجلات، باز تعریف و کاویدن اطلاعات سودمند از نتایج جستجو با استفاده از ابزار تحلیل، ارتباط مستقیم به متن کامل، متن اولیه و پایگاه های اضافی و موجودی کتابخانه، دسترسی رایگان با استفاده از مجموعه های خارجی، آگاهی رسانی شامل اعلام استنادی انفرادی، مدیریت استفاده از داده ها از طریق گزارش های پیچیده استفاده، خروجی گرفتن از پیشینه ها برای ابزارهای مدیریت کتابشناختی، حفظ مدیریت نشستی واحد. 

Web of Knowledge اجازه راهبری را با استفاده از ارجاعات مورد استناد (مکان یابی پژوهشی که مولف را تحت تاثیر قرار داده) و تعداد اقلام استناد شده (تاثیر یک مقاله را بر روی دیگر مقالات می یابد) می دهد و پیشینه ها می توانند به برنامه های مدیریت کتابشناختی وارد شوند. نتایج می توانند بر اساس عنوان منبع، نخستین مولف یا استناد شدگی طبقه بندی شوند. هنگامی که بر اساس استناد شدگی طبقه بندی می شوند، کاربر می تواند آثار با بیشترین استناد را ببینند.

جکسو (Jacso, 2004)  ISI Web of Knowledge را ارزیابی می کند و می گوید که این نمایه، قدرتمند ترین نظام ارجاعات مورد استناد است که بین میلیون ها مقاله علمی منتشر شده تا 60 سال قبل پیوند برقرار می کند.

در حال حاضر جدیدترین خدمت این نمایه استنادی تهیه نقشه های استنادی می باشد که با استفاده از قابلیت های سه بعدی و گرافیکی، درک استنادها و ارجاعات بین مقالات و مولفان گوناگون را آسان تر نموده است. به نظر می رسد با توجه به این خدمت دیگر کاربران دچار سردرگمی برقراری ارتباط بین نویسنده ها و مقالات مورد جستجو نخواهند شد. البته تنها عیب این خدمت، نمایش استنادها تا دو نسل است و امکان نمایش و برقراری پیوند بین بیش از دو نسل اکنون وجود ندارد.

درنهایت ISI Web of Knowledge به عنوان یکی از بهترین نمایه های استنادی تحسین شده است. با توجه به اینکه گرایشات بسیاری دارد، پوشش وسیعی از اکثر حوزه ها را دارد. به عنوان قدیمی ترین نمایه استنادی، توسط تعداد زیادی از سازمان ها و افراد استفاده می شود.

اسکوپوس (Scopus):

Scopus دومین خدمت چکیده و نمایه سازی کتابشناختی پیوسته میباشد که توسط گروه انتشاراتیReed Elsevier اجرا شده است. Scopus در نوامبر 2004 شروع شده و 14000 مجله بین المللی و بیش از 4000 ناشر [2]STM بین المللی و اکنون بیش از 400 مجله دسترسی آزاد را در بر دارد. گستره اصلی پایگاه، علم و مهندسی است اما دیگر رشته ها را نیز شامل میشود.

این پایگاه شامل بیش از 16000 مجله داوری[3] از بیش از 4000 ناشر (بیش از 1200 مجله دسترسی آزاد، 520 مجموعه مقاله همایش،650 نشریه تجاری و 315 فروست کتاب)، 36 میلیون پیشینه، نتایج از 431 میلیون صفحه وب علمی، 23 میلیون پیشینه اختراع از 5 اداره اختراع و مقالات در دست چاپ از بیش از 3000 مجله می باشد(Reed Elsevier, 2008)..

خدماتی که این پایگاه ارائه می کند شامل پیوند بی وقفه به مقالات تمام متن و دیگر منابع کتابخانه ای، ابزار های نوین که امکان مروری اجمالی بر نتایج جستجو را می دهد، پالایش آنها برای مرتبط ترین موارد و اعلان روز آمدی در مورد مقالات جدید منطبق با اصطلاح جستجو یا علاقه مولف. اسکوپوس ارجاعات بیش از 6 میلیون مقاله از مجلات الزویر و مشخصات نشر آنها  را علاوه بر پیشینه های مربوط به ناشران همکارش را ارائه می کند.

Scopus شامل لینک های URL به منابع دسترسی آزاد برای پیشینه های اصلی و ارجاعات مورد استناد می باشد. خدمت آن پیروی Open URL می باشد. با این روش لینک های تمام متن (از طریق یک link resolver) -اگر کتابخانه سازمان حق اشتراک برای دسترسی به مقاله را دارا باشد- نشان داده میشوند.

.همچنین Scopus جستجوی سریع، اساسی و پیشرفته را به طور کارایی ارائه میکند و نتایج میتوانند از نظر تاریخ، ربط، مولف، عنوان منبع و تعداد استنادها (استناد شده ها) مشاهده و رتبه بندی شوند. در پی یک جستجو، لیست نتایج، عناصر کتابشناختی را که مهم تر به نظر میرسد (شامل سال نشر، عنوان مقاله، مولف (مولفان) عنوان منبع و شمارش استناد شدگی) در یک طرح شبکه ای(شطرنجی) نشان میدهد. خصوصیات جذاب دیگری در Scopus وجود دارد نظیر تولید خودکار (فوری) ماتریس خلاصه از نتایج. آن توزیع حداکثر1000 پیشینه را در لیست نتایج با نام مجله، مولفان، سال انتشار، نوع مدرک و طبقه بندی موضوعی نشان میدهد.

پوشش محتوایی آن متون علمی در حوزه های فنی، پزشکی و علوم اجتماعی می باشد. بیش از نیمی از محتوای Scopus از اروپا، آمریکای لاتین و آسیا، اقیانوسيه نشأت می گیرد. ارجاعات آن به 1996 بر میگردد، 70 درصد از تمام پیشینه های آن -که به 1823 بر می گردد- چکیده دارد.

Reed Elsevier ادعا می کند که پایگاه داده Scopus شامل 167 میلیون صفحه وب علمی که تاریخ آنها به 40 سال گذشته بر میگردد، میباشد. اگر چه در یک بررسی پیش از آغاز، جکسو (Jacso, 2004b) تقریبا 27 میلیون پیشینه را گزارش کرد.  Scopusوب را با استفاده از موتور جستجوی اینترنتی علمی الزویر (Scirus) جستجو میکند و ادعا میکند که بزرگترین مجموعه چکیده ها را شامل میشود. Scopus به سازمان های تجاری و آموزشی، با حق اشتراک فروخته میشود که با توجه به اندازه سازمان متفاوت می باشد. وب سایت Scopus اطلاعات دقیق را در باب استفاده و خصوصیات پایگاه ارائه میکند.

یک عیب، فقدان جستجوی جامع برای گستره های تاریخی میباشد.

جکسو (Jacso, 2004c) خاطر نشان میکند که Scopus، پایگاه دادهای چکیده نویسی و نمایه سازی خودش را علاوه بر PubMed و دیگر پیشینه های ناشر جستجو میکند. در حالیکه پایگاه داده به طور عمده انگلیسی میباشد به تعدادی از مقالات در زبان های اروپایی دیگر نیز پیوند میدهد.

جکسو در خاتمه میگوید که:

"به طور کلی، Scopus موثر هست و ابزار عالی دیگری را برای جستجو با ارجاعات مورد استناد در مجموعه عظیمی از منابع علمی ارائه می کند.  Scopusیک خدمت نسبتا جدید است و ممکن است بنابراین هنوز احتیاج به توسعه بیشتری داشته باشد، خدمت در بسیاری از جنبه ها با خصوصیات و کارایی ISI web of knowledge قابل مقایسه است.

اچ ایندکس (H-index):

شاخص جديدي از شاخص‌هاي علم‌سنجي است. در سال 2005 ميلادي توسط جرج هیرش[4] در دانشگاه کاليفرنيا ابداع شد. اين شاخص در واقع با هدف تعیین تاثیر و ارزيابي کمي برون‌داد پژوهشي محققين ابداع شده است.

 مفهوم H-Index عبارت است از تعداد مقالات نويسنده که تعداد ارجاعات برابر با  h و يا بيشتر از آن دارند. مثلا چنان‌چه H-Index محققي 5 باشد، مفهوم آن اين است که اين محقق حداقل 5 مقاله منتشر شده دارد که هرکدام حداقل 5 استناد يا Citation دارند. به عبارت ديگر مفهوم آن اين است که ساير مقالات اين محقق کمتر از 5 استناد دارند. امروزه اين شاخص معادل ضریب تاثیر[5] براي محققين محسوب مي‌شود.
این شاخص از هنگام ارائه آن در سال 2005 تا کنون رقیبی برای شاخص ضریب تاثیر و به نحوی در مقابل آن قرار گرفته است. در طی چند سال اخیر پژوهش های متعددی برای شناسایی افراد مطرح در حوزه های علمی بر اساس این شاخص صورت گرفته است. سنجه های جاری نظیر ضریت تاثیر و نمایه آنی بر مبنای ارزیابی مجله هستند در حالیکه اچ ایندکس برای برونداد کلی پژوهشگر بدون نفوذ دیگر عامل ها می باشد.

دو راه برای تعیین اچ ایندکس مولف وجود دارد:

نخست اچ ایندکس اسکوپوس که تمام انتشارات را از سال 1996 به بعد دارا می باشد.

دوم اینکه اچ ایندکس را به طور دستی محاسبه می کند که تمام مدارک موجود در اسکوپوس را شامل می شود (اچ ایندکس می تواند به صورت دستی با دیدن تمام اسناد مولف در ردیاب استنادی اسکوپوس محاسبه شود.کلیک بر روی Sort document و انتخاب citation descending. جایی که رتبه مقاله و تعداد استناد شدگی ها مساوی شدند، آن اچ ایندکس برای آن مولف است که اسنادش قبل از 1996 منتشر شده).

البته محاسبه دستی معمولا ارزش عالی تری دارد. اما برای مقایسه عادلانه یک مولف بهتر است تا آنها را در یک دوره زمانی یکسان ارزیابی کنیم.

تاثیر علم سنجی و نمایه های استنادی:

با توجه به نکات ذکر شده در بالا در مورد نمایه های استنادی، این سوال پیش می آید که وجود چنین ابزارهایی چه مزیتی دارند. از آنجایی که نمایه های استنادی ابزاری در حوزه علم سنجی می باشند و نشان دهنده و برقرار کننده روابط بین آثار علمی مختلف هستند کاربردهای متنوعی دارند. یکی از مهمترین کاربردهای جستجوی استنادی برای سردبیران مجله ها و ویراستاران، انتخاب داور تخصصی برای داوری مقاله های تخصصی بر مبنای استنادهای داده شده به آنهاست. اگر فردی در حوزه ای فعالیت می کند و میزان استناد به او بالاست، نشان دهنده اعتبار علمی آن فرد است. این یکی از کاربردهای متنوع نمایه های استنادی است. معرفی نشریات برتر برای چاپ مقالات اعضاء هیأت علمی سازمان متبوعه و گردآوری سیاهه ای از نشریات معتبر و با ارجاع بالا در هر حوزه علمی می تواند مزیت دیگری از کاربرد نمایه های استنادی باشد. همچنین نویسندگان دارای بیشترین تولید علمی در حیطه خاص، کشورهای دارای بیشترین تولید علمی، دانشگاه ها و مراکز پژوهشی دارای بیشترین تولید علمی، زبان های نوشتاری متون علمی تولید شده، مجله ها، مقاله ها و نویسندگان پُراستناد و موارد متعدد دیگری از طریق خدمات نمایه های استنادی قابل دستیابی است. اکنون نمایه های استنادی متنوع و متعددی روزبروز تولید می شوند که برخی از آنها مربوط به حوزه موضوعی خاصی و برخی دیگر فقط منابع تحت وب را بر اساس پیوند های وبی بررسی می کنند. خدمات برخی رایگان است و برخی دیگر شیوه های نوینی را برای بررسی تاثیر منابع علمی و پژوهشگران برتر ابداع کرده اند. مواردی از این دست را می توان با جستجو در اینترنت مشاهده نمود.

از آنجاییکه اعتبار یک مقاله علمی به مآخذ آن است، استناد به مقاله هایی که در مجله های معتبر منتشر شده اند نشان دهنده اعتبار علمی و میزان توجه و احترام نویسنده به سایر متخصصان حوزه علمی خود است.

امروزه برای رتبه بندی مجله های علمی از تحلیل استنادی و سایر فنون کتابسنجی و علم سنجی استفاده می شود. میزان استناد به یک مجله نشان دهنده:

Ø      اعتبار مقاله های منتشر شده در آن، میزان مشاهده پذیری (Visibility) و

Ø      میزان دسترس پذیری (Accessibility) آن است (نوروزی، 1386).

بنابراین کاربردهای زیر را می توان بر اساس نمایه های استنادی انتظار داشت (The Application of Citation Indexing, 2008):

Ø    فرایند مجموعه سازی برای هر مورد از ادواری ها چالش برانگیز است، بنابراین هیچ روش انتخابی، برای شناسایی عنوان و ارزیابی کیفیت کافی نیست. به هر حال تحلیل استنادی می تواند چشم اندازهای ارزشمندی را ارائه کند.

Ø    در حالیکه کتاب ها در علم اهمیت کمتری دارند، همچنین تحلیل استنادی نسبت پیایندها/تک نگاشت در مدیریت مجموعه های علوم اجتماعی می تواند خیلی سودمند باشد.

Ø    درصد استفاده از پیایند می تواند به طور مستقیم برای فرایند بودجه ریزی به کار برده شود.

Ø    انتخاب نیازهای پژوهشی هیئت علمی صورت می گیرد.

Ø    توانایی شناسایی مقوله های مورد استناد در انتشارات هیئت علمی، که انتخاب مجلات را به روش هزینه سودمند تری ارائه می کند.

Ø    توانایی یافتن دامنه مجلات مرتبط با استفاده از تحلیل های استنادی صورت می گیرد.

Ø    از نمایه های استنادی برای شناسایی نیازهای اعضای هیئت علمی جدید و ثابت استفاده می شود. مجلات احتمالی را از طریق مطالعات استنادی پژوهش هایی که آن ها قبلا انجام داده اند، پیش بینی می کنند.

Ø    با ردیابی الگو های نشر گروه های رهبر در یک حوزه، انتخاب کنندگان می توانند انتخاب های آگاهانه ای داشته باشند.

Ø    ردیابی پیشرفت یک ایده در گروهی کثیر از رشته ها که قسمتی از بدنه دانش علمی می باشد.


 

منابع

داورپناه، محمد رضا (1386). ارتباط علمی: نیاز اطلاعاتی و رفتار اطلاع یابی. تهران: دبیزش.

سلطانی، پوری و فروردین راستین (1379). دان‍ش‍ن‍ام‍ه‌ ک‍ت‍اب‍داری‌ و اطلاع‌رس‍ان‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: ف‍ره‍ن‍گ‌ م‍ع‍اص‍ر.

عصاره، فریده (1377). تحلیل استنادی. فصلنامه کتاب. ش 35-36، صص34-48.

ل‍ن‍ک‍س‍ت‍ر، اف دبلیو (1382). ن‍م‍ای‍ه‌س‍ازی‌ و چ‍ک‍ی‍ده‌ن‍وی‍س‍ی‌، م‍ب‍ان‍ی‌ ن‍ظری‌ و ع‍م‍ل‍ی‌. ترجمه عباس گیلوری. تهران: چاپار.

نوروزی، علیرضا (1386). نمایه های استنادی علوم، علم سنجی و کتابسنجی.

 

Garfield, E. (1955) Citation Indexes for Science: A New Dimension in Documentation  through Association of Ideas. Science, 122(3159), p.108-11. http://www.garfield.library.upenn.edu/essays/v6p468y1983.pdf.

Jacsó, P. (2004a) Web of Science Citation Indexes. Thomson Gale, August. http://www.gale.com/reference/archive/200408/webscience.html [accessed 18.4.2005].

Jacsó, P. (2004c) Scopus. Thomson Gale, September http://www.gale.com/reference/archive/200409/scopus.html

Jacsó, P. (2004b) ISI Web of Science, Scopus, and SPORTDiscus. Online. 28(6), December, 51-54.

The Application of Citation Indexing to Journals Management. Retrieved November 11, 2008, from http://thomsonreuters.com/products_services/science/free/essays/application_of_citation_indexing/.

Reed Elsevier (2008) About Scopus: Functionality and Features. Retrieved November 13, 2008 www.info-scopus.com/aboutscopus/features/

Web of Science. (2008). Retrieved November 13, 2008, from http://isiwebofknowledge.com/products_tools/multidisciplinary/webofscience/.


 

 [1] Thomson Scientific

 [2] Scientific, Technical, and Medical

[3] Peer review

[4] Jorge Hirsch

[5] Impact Factor

1093 :تعداد دفعات بازید



گشتن


جستجو در ویکی




جعبه ابزار


انتخاب زبان
زبان دلخواه:



بخشها

Home Page | About us | Contact us | Site Map 
©2008 Ferdowsi University Of Mashhad.